Virginia Woolf đọc Forster
Tiểu thuyết của E. M. Forster
I
Nhiều lý do khiến người ta phải ngại phê bình tác phẩm của những nhà văn cùng thời. Ngoài nỗi ngần ngại hiển nhiên - sợ tổn thương tình cảm - còn có cả cái khó là làm sao để phê bình cho công bằng. Lần lượt trình hiện, mỗi cuốn sách lại như một mảnh ghép trong một đồ án đang dần hé lộ. Sự quý trọng của chúng ta có thể rất mãnh liệt, nhưng lòng hiếu kỳ còn lớn hơn. Mảnh mới này có thêm được gì vào những mảnh trước không? Nó có xác nhận giả thuyết của ta về tài năng của tác giả không, hay buộc ta phải điều chỉnh những tiên đoán của mình? Những câu hỏi như thế khuấy động bề mặt vốn nên phẳng của phê bình và khiến nó gợn đầy các lập luận cùng chất vấn. Riêng với một tiểu thuyết gia như ông Forster thì điều này đặc biệt đúng, bởi ông đã có sẵn nhiều sự bất đồng đáng kể quanh ngòi bút. Ngay trong chính bản tính của những thiên phú ông vốn đã có gì đó khó nắm bắt và luôn lẩn tránh. Thế nên, hãy cứ nhớ rằng khá lắm thì ta cũng chỉ đang dựng nên một thuyết mà chính ông Forster sẽ đánh đổ trong một hai năm nữa thôi, hãy xét các tiểu thuyết của ông Forster theo thứ tự chúng được viết ra, rồi thận trọng, tạm thời thử xem chúng có trả lời được gì cho ta không.
Thứ tự sáng tác quả có tầm quan trọng nhất định, vì ta đã thấy ông Forster hết sức nhạy trước ảnh hưởng của thời gian ngay từ khởi điểm. Ông nhìn nhân vật mình như những kẻ bị trói cứng vào các điều kiện thay đổi cùng năm tháng. Ông rất tinh trước xe đạp với xe hơi; trường công với trường đại học; ngoại thành với nội thành. Nhà sử học xã hội sẽ tìm thấy nơi sách ông vô vàn thông tin giúp khai mở nhiều điều. Năm 1905 Lilia học đi xe đạp, thả dốc xuống High Street vào một chiều Chúa nhật muộn, rồi ngã ngay khúc cua gần nhà thờ. Cô bị anh rể quở một trận vì chuyện này và cô sẽ nhớ đòn cho đến chết. Thứ ba là ngày cô hầu dọn phòng khách tại Sawton. Còn những bà cô [không chồng] thì thổi vào găng tay sau khi tháo ra. Ông Forster là tiểu thuyết gia, tức là, người nhìn thấy nhân vật mình trong mối tiếp xúc mật thiết với những gì ở chung quanh. Và vì lẽ ấy mà sắc thái và trạng mạo của năm 1905 tác động ông sâu xa hơn bất kỳ năm nào trong niên lịch, kể cả những năm tác động đến Meredith lãng mạn hay Hardy thi phú. Nhưng ta sẽ nhận ra sau khi lật sang trang tiếp theo rằng quan sát không phải cứu cánh nơi tự thể; đúng hơn thì nó là roi thúc, là con ruồi trâu xua ông Forster đi tìm chỗ nương khỏi nỗi khốn đốn ấy, một lối thoát khỏi sự bần tiện ấy. Thế là ta đi đến thế cân bằng giữa các lực, thứ nắm vai trò rất lớn trong cấu trúc tiểu thuyết của ông Forster. Sawston chỉ đến nước Ý; nhút nhát đối lại với cuồng; quy ước với tự do; phi thực tại với thực tại. Đó là phản diện và chính diện trong phần lớn các sáng tác của ông. Trong Nơi thiên sứ còn sợ bước là căn bệnh, tức quy ước, với thuốc chữa, tức tự nhiên, được trình ra với một sự đơn giản quá thiết tha, một sự vững lòng quá đơn sơ, nhưng vẫn tươi mới, vẫn duyên đến lạ! Thật sẽ chẳng thừa nếu ta phát hiện trong cuốn tiểu thuyết đầu tay mỏng nhẹ này bằng chứng cho những năng lực mà ta có thể bạo miệng nói là chỉ cần bón cho một nguồn chất liệu dồi dào hơn là đã chín thành phong nhiêu và mỹ lệ. Hai mươi hai năm dễ đã xoa dịu vết chích từ chế nhạo và thay đổi tương quan trong toàn thể. Nhưng, cho dẫu điều ấy vẫn đúng đôi phần, năm tháng đã không xóa nổi một sự thật: tuy ông Forster có thể nhạy với xe đạp và chổi lông gà, ông vẫn là người sùng mộ tâm hồn bền đỗ nhất. Nằm bên dưới những xe đạp và chổi lông gà, Sawston và Ý, Philip, Harriet và cô Abbott luôn là - chính thứ này khiến ông trở nên một nhà châm biếm rất mực khoan nhân - một phần lõi rực cháy. Ấy là tâm hồn; là thực tại; là sự thật; là thơ; là tình yêu; nó khoác lên mình lắm hình hài, vận cho mình đủ lớp giả trang. Nhưng ông nhất định phải tìm đến nó cho được; ông chẳng thể tránh xa nó. Băng qua những bãi bụi và chuồng trại, vượt trên những thảm phòng khách và những tủ gỗ xoan, ông lao vào cuộc truy đuổi. Dĩ nhiên thì cảnh ấy cũng khôi hài nhiều lúc, thường gây oải; nhưng có những khoảnh khoắc - và cuốn tiểu thuyết đầu của ông đã cho được nhiều ví dụ - khi ông đặt tay lên phần thưởng ấy.
Song, nếu ta tự hỏi những khắc ấy xảy ra vào dịp nào và bằng cách nào, ta sẽ thấy rằng dường những đoạn ít giáo huấn nhất, ít có ý thức về cuộc đeo đuổi cái đẹp nhất, lại thành công hơn cả trong việc đạt đến nó. Là khi ông tự cho mình một quãng nghỉ - một kiểu nói tự truyền đến miệng ta; khi ông quên đi thị kiến cùng những đùa cợt và tung tẩy với sự vị; khi ông đã đưa các tông đồ văn hóa vào khách sạn họ rồi, ông nhẹ bẫng, hoan vui, hồn nhiên mà dựng nên con trai ông nha sĩ là Gino, ngồi trong quán cà phê cùng bạn bè, hoặc miêu tả - một đoạn hài kiệt tác - buổi diễn vở Lucia di Mamermoor, thì chính những lúc ấy ta thấy mục đích của ông được đạt. Như thế, căn cứ vào chỗ bằng chứng trong cuốn sách đầu tay này, với những huyễn tưởng, sự thấu suốt, cảm tri tuyệt vời về cấu trúc nơi nó, hẳn chúng ta phải nói rằng chừng nào ông Forster đạt được tự do, vượt ra ngoài địa phận Sawston, chừng nấy ông sẽ tự đứng vững giữa hàng hậu duệ của Jane Austen cùng [Thomas Love] Peacock. Nhưng cuốn tiểu thuyết thứ hai, The Longest Journey, lại khiến ta bối rối và hoang mang. Đối cực vẫn vậy: thực với phi thực; Cambridge với Sawston; chân thành với kiểu cách. Có điều là mọi thứ được gằn mạnh. Ông dựng Sawston bằng gạch dày hơn rồi hủy diệt nó bằng những trận gió dữ hơn. Tương phản giữa thơ với thực tại luận bỗng dốc đứng. Và giờ ta thấy rõ hơn hẳn thứ việc mà thiên phú nơi ông bắt ông đảm nhận. Ta thấy những gì hồ như khí trạng thoáng qua thực ra là một xác tín. Ông tin tiểu thuyết phải đứng về một phe trong cuộc mâu thuẫn nhân thế. Ông thấy cái đẹp - không ai tinh mắt bằng; nhưng là cái đẹp bị cầm tù trong pháo đài xây bằng gạch vữa để ông đến giải thoát nàng ra. Bởi đó, ông buộc phải dựng nên chiếc lồng - tức xã hội với hết mọi sự phức tạp lẫn vặt vãnh của nó - trước khi ông phóng thích được tù nhân. Xe buýt, biệt thự, dinh cơ ngoại thành, đều là phần nhu yếu trong đồ án của ông. Cần có chúng để cầm tù và ngăn cản lưỡi lửa đang bay lượn, thứ bị nhốt chặt không thương xót bên trong. Đồng thời, khi đọc The Longest Journey, ta cũng cảm được một tinh thần huyễn tưởng tinh nghịch luôn chế giễu cái nghiêm trang của ông. Không ai nắm bắt sắc thái và bóng của tấn kịch xã hội khéo hơn; cũng không ai khắc họa những màn ăn trưa, tiệc trà hay quần vợt tại nhà xứ khôi hài hơn. Những bà cô của ông, những giáo sĩ, đều là những nhân vật sống động nhất ta từng gặp kể từ lúc Jane Austen gác bút. Nhưng ông có một thứ mà Jane Austen không - xung động của một nhà thơ. Bề mặt tinh gọn luôn bị rơi vào cảnh tứ tung bởi một cơn bộc phát thơ trữ tình. Hết lần này đến lần khác The Longest Journey làm ta mê mẩn với một đoạn miêu tả cảnh quê tuyệt mỹ; hoặc một cảnh yêu kiều nào đó - như khi Rickie với Stephen đốt thuyền giấy thả trôi qua cây cầu cong chẳng hạn - được thị hiện mãi cho ta. Thế là ta có một tập thể những thiên phú bất hòa khó thuyết phục cho sống chung với nhau: châm biếm và cảm thông; huyễn tưởng và cái thực; thơ và ý thức luân lý khắt khe. Bảo sao ta thường xuyên thấy những dòng nghịch lưu chảy ầm vào nhau và ngăn cuốn sách dồn sức nặng lên ta, chế ngự ta bằng uy lực của một kiệt tác. Song nếu có thiên phú nào thiết yếu hơn cả đối với tiểu thuyết gia, hơn mọi thiên phú khác, thì đó phải là năng lực kết hiệp - tức cái nhìn đơn nhất. Thành công của những kiệt tác hình như không hệ tại việc chúng không có khuyết điểm - chúng ta vẫn dung thứ cho những lỗi thô nhất kia mà - nhưng hệ tại sức thuyết phục uy lực từ một tâm trí đã hoàn toàn làm chủ cái nhìn của mình.
II
Ta trông chờ, trong lúc thời gian trôi, những dấu hiệu cho thấy ông Forster đang xác định lập trường; ấy tức là xem ông đang ngả về phe nào trong hai phe lớn các tiểu thuyết gia. Nói khái quát, ta có thể chia họ làm hai bên: bên này là các nhà thuyết giáo và giảng huấn, đứng đầu là Tolstoy và Dickens, bên kia là các nghệ sĩ thuần túy, đứng đầu là Jane Austen và Turgenev. Ông Forster xem ra có một xung lực mạnh thúc ông đến cả hai phe cùng một lúc. Ông có nhiều khiếu cùng năng lực của một nghệ sĩ thuần túy (nếu phân loại theo lối cũ) - văn phong tuyệt mỹ, cảm quan hài kịch nhạy bén, năng lực dựng nhân vật bằng chỉ hai ba nét bút nhưng đã cho họ sống ngay trong bầu khí riêng của chính họ; nhưng đồng thời ông cũng ý thức cao độ về thông điệp tác phẩm. Đằng sau ánh cầu vồng của khiếu hài và cảm năng là một thị kiến mà ông một mực muốn chúng ta nhìn thấy. Nhưng thị kiến của ông thuộc một loại đặc thù và thông điệp của ông lại khó nắm bắt. Ông không quan tâm mấy đến các thiết chế. Ông không có cái tò mò xã hội hằn dấu trong các tác phẩm của ông Wells. Luật ly hôn và luật người nghèo ít thu hút ông. Mối bận tâm của ông là với đời sống riêng; thông điệp của ông hướng đến tâm hồn. “Chính đời sống riêng mới giơ được tấm gương phản chiếu vô tận; tương quan riêng, và chỉ nó thôi, mới nhá cho ta thấy một nhân vị vượt trên cái nhìn thường ngày.” Việc của chúng ta không phải là xây dựng bằng gạch với vữa, nhưng là kéo cái nhìn thấy và cái không nhìn thấy lại với nhau. Ta phải học cách xây cây “cầu vồng nào nối được phần văn chương trong ta và dục vọng lại với nhau. Không có nó thì ta tuyền là những mảnh vô nghĩa rời rạc, nửa phần thầy tu, nửa phần thú vật” Niềm tin ấy, theo đó chính đời sống riêng mới là cái hệ trọng, rằng tâm hồn mới là cái hằng sống, chảy xuyên qua mọi sáng tác của ông. Đó là mâu thuẫn giữa Sawston với nước Ý trong Nơi thiên sứ còn sợ bước; giữa Rickie với Agnes trong The Longest Journey; giữa Lucy với Cecil trong A Room with a View. Niềm tin ấy một sâu hơn, một mạnh hơn qua thời gian. Nó thúc ông đi từ những tiểu thuyết ngắn, nhẹ hơn và vô tư hơn, qua quãng giữa kỳ lạ ấy, The Celestial Omnibus, tới hai cuốn sách lớn là Howards End và A Passage to India, đánh dấu thời kỳ đỉnh cao của ông.
Nhưng trước khi xét đến hai cuốn sách ấy, ta hãy dừng lại đôi chút để nhìn vào bản tính vấn đề ông đã tự đặt ra cho mình. Tâm hồn mới là cái hệ trọng; và chính tâm hồn, như đã thấy, bị nhốt trong một biệt thự đỏ gạch kiên cố ở đâu đó ngoại thành London. Vậy xem ra, nếu sách ông muốn hoàn thành sứ vụ của mình thì thực tại của ông phải được rọi sáng ở một số điểm; gạch ông phải sáng lên; ta phải thấy cả tòa bừng sáng. Ta phải đồng thời tin vào thực tính hoàn toàn của vùng ngoại thành và vào thực tính hoàn toàn của tâm hồn. Trong sự kết hợp thực tại luận với thần bí luận thì có lẽ Ibsen là người gần ông nhất. Ibsen cũng có cùng một năng lực như thế. Một gian phòng với ông là một gian phòng, một chiếc bàn viết là một chiếc bàn viết, một sọt giấy vụn là một sọt giấy vụn. Đồng thời, vào những khắc nhất định, khí dụng của thực tại phải trở nên bức màn để khi nhìn qua, ta thấy vô tận. Khi Ibsen đạt được điều này, và quả ông đã đạt được, thì đó chẳng phải là nhờ thực hiện một trò gọi hồn diệu kỳ nào đó vào khắc quan trọng. Ông đạt được bằng cách đưa chúng ta vào đúng khí trạng ngay từ đầu và cho ta những nguyên liệu khớp với mục đích của ông. Ông trao cho ta hiệu ứng của đời thường, như ông Forster, nhưng trao bằng cách lựa chọn một số rất ít các sự vị và đó là những sự vị hữu quan cách đặc biệt với nhau. Bởi đó khi sự khai thị đến, ta đón nhận nó theo lẽ đương nhiên. Ta không kích động cũng không bối rối; ta không phải tự hỏi “Thế nghĩa là gì nhỉ?” Mà chỉ thấy đơn giản là sự vật ta đang nhìn kia đang sáng lên, và bề sâu của nó được phơi mở. Nó vẫn là nó ngay cả khi đã trở nên một cái gì khác.
Vấn đề tương tự cũng được bày ra trước ông Forster: làm thế nào để nối kết vật hiện thể với nghĩa của nó và làm sao để đưa tâm trí người đọc qua được khe vực chia cắt hai sự ấy mà không làm dổ dẫu chỉ một giọt niềm tin. Vào những lúc nhất định trên Arno, trong Hertfordshire, trong Surrey, cái đẹp vung bật khỏi vỏ kiếm, lửa sự thật phừng phừng khắp mặt đất khô cằn; ta phải thấy tòa biệt thự đỏ gạch ngoại thành London sáng lên. Nhưng chính những đại cảnh ấy, vốn là sự biện minh rất đáng cho công phu đồ sộ của tiểu thuyết hiện thực, cũng là nơi cho ta thấy sự thất bại rõ nhất. Bởi chính ở những nơi đó, Forster chuyển bước từ thực tại luận sang chủ nghĩa tượng trưng; ở nơi đó, sự vật vốn đã luôn được dựng thật đặc, trở nên, hay đáng ra phải trở nên, trong suốt sáng láng. Ông thất bại, người ta dễ nghĩ, chủ yếu vì tài quan sát đáng mộ đã phù trợ ông quá đắc lực. Ông ghi chép quá nhiều và quá sát thực. Ông trao cho ta một bức tranh hồ như chụp ở mặt này trang; sang mặt kia ông đòi ta thấy chính bức tranh ấy biến đổi và rực sáng với lửa vĩnh cửu. Tủ sách đổ xuống người Leonard Bast trong Howards End đáng ra phải trút xuống chàng toàn bộ gánh nặng chết người của nền văn hóa khô quắt như xông khói; động Marabar đáng ra phải hiện đến không phải như động thật nhưng, chắc là, như phần hồn của Ấn Độ. Cô Quested đáng ra phải biến đổi từ một cô gái Anh đi dã ngoại thành người châu Âu kiêu căng đi nhầm vào tận trung tâm phương Đông rồi lạc ở đó. Chúng tôi dùng lời dè dặt mà đưa ra các nhận định này bởi thực tình chúng tôi cũng không hoàn toàn chắc là mình đúng. Thay vì có được cảm tri xác định ngay tức khắc như khi đọc The Wild Duck hay The Master Builder, ta lại bối rối, lo âu. “Thế nghĩa là gì nhỉ?” ta tự hỏi, và lại “Phải hiểu thế nào nhỉ?” Và chính sự do dự ấy là chỗ chí mạng. Bởi ta nghi ngờ cả hai cái - cái thực và cái tượng trưng: bà Moore, bà lão hiền từ, và bà Moore, nữ tiên tri. Phép hội hai thực tại khác biệt đó xem ra gieo nghi ngờ xuống cả hai. Cũng do đó mà ở trung tâm tiểu thuyết của ông Forster rất thường tồn tại một nỗi mơ hồ. Ta cảm được sự gì đó đã phụ ta ngay lúc quyết định; và thay vì thấy, như trong The Master Builder, một toàn thể đơn nhất thì ta lại thấy hai phần tách biệt. Những truyện ngắn ông Forster tập hợp lại dưới nhan đề The Celestial Omnibus thể hiện, có lẽ, một nỗ lực nơi nhằm giản lược vấn đề thường xuyên phiền nhiễu ông: làm sao để kết liền văn và thơ của cuộc sống lại với nhau. Ở đây, chính ông công nhận, tuy kín đáo, khả thể phép màu. Chiếc xe buýt chạy đến Thiên Đàng; thần Pan thì được nghe thấy giữa bụi cây; những cô gái hóa thành cây.
Những truyện ấy vô cùng duyên. Chúng phóng thích chất huyễn tưởng vốn phải gánh quá nặng trong các tiểu thuyết. Nhưng mạch huyễn tưởng ấy không đủ sâu và cũng chưa đủ mạnh để một tay vật lại những xung lực khác vốn thuộc về phần thiên phú ông. Ta thấy ông cứ như một thằng nhóc trốn học bồn chồn bứt rứt giữa xứ thần tiên. Đứng trong bờ rào mà ông nghe được tiếng còi xe và tiếng chân lê bước của những khách lữ thứ, và chẳng bao lâu nữa phải về. Một tập mỏng thôi quả đã chứa hết những gì ông cho phép mình viết trong huyễn tưởng tinh thuần. Ta rời khỏi miền kỳ lạ nơi những cậu bé ùa vào vòng tay thần Pan và những cô gái hóa thành cây, đến với hai cô Schlegels, mỗi người có một khoảng thu nhập sáu trăm bảng Anh và sống tại Wickham Place.
III
Dẫu dễ tiếc sự thay đổi ấy, ta không thể nghi ngờ điều này: thay đổi ấy đúng. Bởi không cuốn nào trước Howards End và A Passage to India dồn được toàn bộ năng lực của ông Forster ở mức tối đa như thế. Với đủ các thiên phú kỳ quặc và một số tài còn mâu thuẫn nhau, ông dường cần một chủ đề nào có thể kích thích trí tuệ nhạy cảm và năng động của mình, nhưng không viện đến những thái cực như lãng mạn hay dục vọng; một chủ đề nào cho ông chất liệu để phê bình, và mời gọi khảo cứu; một chủ đề nào đòi được dựng nên từ hằng hà sa số cái nhìn lướt song chính xác, có thể chịu để một tâm trí thành thật nhưng cũng nhiều cảm thông kiểm chứng; thế mà, khi đã được dựng hoàn chỉnh với hết những điều trên, chủ đề ấy còn phải hiện lên trước thác hoàng hôn cùng cõi đêm hằng cửu với ý nghĩa tượng trưng. Trong Howards End, tầng lớp trung lưu hạ, trung lưu, trung lưu thượng của xã hội Anh được dệt thành một kết cấu hoàn chỉnh như thế. Ấy là một nỗ lực lớn - lớn hơn hẳn những gì ông từng làm xưa nay, và, thảng như nó thất bại, chính tầm vóc của nỗ lực ấy sẽ là cái hứng chịu. Quả vậy, khi ta hồi tưởng bao trang của cuốn sách công phu và cao tay này, với thành tựu kỹ thuật to lớn, cùng sự thấu suốt, sự khôn ngoan cùng sự đẹp ở nó, ta dễ băn khoăn rằng mình đã rảo đi đâu mà lại đến chỗ bảo nó thất bại. Với mọi quy tắc, và hơn nữa là với mọi quan tâm mà ta đã dùng để đọc cuốn sách từ đầu đến cuối, lẽ ra ta phải gọi nó là một thành công chứ? Lý do có lẽ nằm ngay trong chính cách ta ca ngợi. Công phu, cao tay, khôn ngoan, thấu suốt, đẹp - tất cả đều có, song thiếu nội hợp; thiếu cố kết; ở tư cách toàn thể, cuốn sách thiếu lực. Nhà Schlegel, nhà Wilcox, nhà Bast, cùng tất cả những gì họ đại diện về mặt giai tầng với môi trường xã hội, hiện lên với độ thực phi thường, nhưng hiệu quả tổng thể lại không thỏa mãn bằng Nơi thiên sứ còn sợ bước. Một lần nữa ta lại thấy như trong thiên phú ông Forster có gì đó trái khoáy, khiến đủ loại thiên phú trong ông va vấp vào nhau. Nếu ông bớt câu nệ, bớt công bằng, bớt nhạy trước những khía cạnh khác nhau trên từng vấn đề, ông dễ đã, ta thấy, giáng một đòn uy lực hơn xuống một điểm xác định. Quả thế, lực của cú đánh ấy bị phân tán. Ông như một người ngủ nông, luôn sẵn sàng bật dậy bởi một sự gì đó trong buồng. Nhà thơ bị tay trào phúng giật ra; nhà hài kịch bị luân lý gia vỗ vai; ông chẳng bao giờ đắm hay quên mình lâu nổi trong niềm vui tuyền toàn trước cái đẹp hoặc sức hấp dẫn của sự vật như chúng vốn dĩ. Vì lẽ ấy, những đoạn trữ tình trong sách ông, thường mang vẻ đẹp lớn, lại không tạo được hiệu quả tương xứng trong ngữ cảnh. Thay vì bung nở tự nhiên - như trong Proust chẳng hạn - từ một nguồn phấn hứng lẫn đẹp tuôn tràn từ chính trong sự vật, ta lại thấy như chúng được gọi vào hiện hữu bằng một nỗi cáu tức nào đó - ấy là nỗ lực của một tâm trí bị cái xấu xúc phạm, muốn bổ sức bằng một cái đẹp mang trong mình, bởi bắt nguồn từ sự kháng cự, chút gì như bị sốt.
Vậy nhưng Howards End có, ta thấy, tất cả những phẩm tính cần thiết để dựng nên một kiệt tác, tuy là ở dạng hòa tan. Các nhân vật rất đỗi thực với chúng ta. Trật tự truyện ở mức thượng thặng. Cái điều khó định nghĩa nhưng tuyệt quan trọng, bầu khí của cuốn sách, bừng ánh sáng láng; không một vết giả trá, không một vẩy sai lạc nào được phép đọng lại. Và một lần nữa, nhưng trên một chiến địa lớn hơn, cuộc mâu thuẫn xuyên suốt mọi tiểu thuyết của ông Forster vẫn tiếp diễn - cuộc mâu thuẫn giữa những sự hệ trọng với những sự không hệ trọng, giữa thực tại và giả vờ, giữa sự thật với sự dối. Lần nữa cái hài vẫn tuyệt mỹ và sự quan sát vẫn không sai sót. Nhưng cũng lần nữa, ngay khi ta đang đà phó mình cho những khoái lạc của trí tưởng tượng, một cú giật nhẹ lại đánh thức ta. Ta bị vỗ vào vai. Ta bị nhắc phải để ý điều này, phải lưu tâm điều kia. Margaret hoặcHelen, ta bị khiến phải hiểu, không đơn thuần là đang tự họ nói; lời họ còn mang một dụng ý khác lớn hơn. Thế là, đang lúc ráng tìm ra ý ấy, ta bước từ cõi tưởng tượng mê mị, nơi các quan năng tự do hoạt động, sang cõi u minh của lý thuyết, nơi chỉ có trí năng mới hoạt động nổi. Những khắc tan mộng như thế thường xuất hiện đúng lúc ông Forster ở nơi chân thành nhất, ở đỉnh điểm cuốn sách, nơi lưỡi kiếm giáng xuống hoặc tủ sách đổ sầm. Chúng mang đến, như ta đã thấy ở trên, một chất phi thực kỳ khôi cho những “đại cảnh” cùng các nhân vật quan trọng. Nhưng chúng vắng mặt hẳn khỏi hài kịch. Chúng khiến ta, dớ dẩn thay, muốn sắp xếp các thiên phú của ông theo một lối khác và giới hạn ông vào chỗ viết hài kịch mà thôi. Bởi ngay khi hết thấy mình phải có trách nhiệm với hành vi của các nhân vật, và quên rằng mình phải minh giải vấn đề vũ trụ, ông trở nên người lý thú nhất trong số các tiểu thuyết gia. Tibby đáng mến và bà Munt tuyệt diệu trong Howards End, tuy được liệng vào đó để mua vui ta, mang một luồng khí mát đến theo họ. Họ đổ nồng trong ta một niềm tin say sưa rằng họ được thoải mái phiêu bạt xa lút khỏi đấng tạo dựng họ, đến bất cứ đâu họ muốn. Margaret, Helen, Leonard Bast, lại bị riết vào nhau rất chặt và luôn bị giám sát cẩn mật phòng khi họ tự ý hành sự và đảo lộn phần giáo thuyết. Nhưng Tibby với bà Munt muốn đi đâu thì đi, muốn nói gì thì nói, muốn làm gì thì làm. Những nhân vật càng phụ hơn và những xen càng ít hệ trọng hơn trong tiểu thuyết của ông Forster cứ thường sống động hơn như thế, so với những nhân vật và xen, xem dường, được đổ cho nhiều công sức hơn. Nhưng sẽ là bất công nếu đóng lại cuốn sách lớn, nghiêm trang, và hết sức lý thú này mà không thừa nhận đây là một tác phẩm quan trọng tuy chưa thỏa mãn và rất có thể sẽ trở nên khúc dạo cho một tác phẩm cũng lớn như thế nhưng ít phải ở trong thế thấp thỏm hơn.
IV
Phải nhiều năm sau A Passage to India mới xuất hiện. Ai hy vọng rằng ông Forster đã nâng cao tay viết giữa quãng ấy để khiến cuốn sách dễ tiếp nhận hơn để thay cho cái dấu của óc tinh nghịch và đồng thời mở ra một lối nào cho thơ và huyễn tưởng vốn luôn nô đùa trong ông thoát ra hẳn đã thất vọng. Thái độ của ông vẫn là thái độ vuông vức rành rẽ ấy: bước đến với cuộc đời như đó là một ngôi nhà có cửa chính, đặt mũ lên bàn ở sảnh, rồi lần lượt thăm hết mọi phòng theo một trật tự nhất định. Ngôi nhà vẫn là ngôi nhà của tầng lớp trung lưu Anh. Nhưng đã có chút tu bổ so với Howards End. Trước nay ông Forster thường có mặt trong sách mình như một bà chủ nhà chu đáo cứ thấp thỏm giới thiệu, giải thích, nhắc khách có cái thềm chỗ này, có gió lùa chỗ kia. Nhưng ở cuốn này, có lẽ vì đã ít nhiều tan ảo tưởng với cả khách khứa lẫn ngôi nhà mình, ông dường đã buông hết mọi sự bận tâm ấy. Ta như được phép lang thang khắp lục địa dị thường ấy một mình. Ta để ý nhiều sự, nhất là những sự thuộc về đất nước ấy, cách mặc nhiên, tưởng như vô tình, như thể chính chúng ta đang ở đó; và này có con chim sẻ lượn trên các bức họa lọt vào mắt ta, kìa con voi được sơn màu trên trán, kìa dãy đồi mênh mông được tạo hình vụng về. Cả con người nữa, nhất là người Ấn, cũng mang phẩm tính mặc nhiên, tất nhiên như thế. Hẳn họ không hệ trọng cho bằng miền đất ấy, nhưng họ sống; họ có tri giác. Ta không còn thấy, như đã từng khi ở Anh, họ chỉ được tới lui không quá một giới hạn nào đó rồi dừng lại phòng khi họ tự ý hành sự và đảo lộn phần giáo thuyết của tác giả. Aziz là một người tự do. Anh là tác-nhân có huyễn tính cao nhất mà ông Forster từng tạo ra, gợi đến nha sĩ Gino từ cuốn sách đầu tay, Nơi thiên sứ còn sợ bước. Kỳ thực, ta có thể đoán rằng việc đặt đại dương giữa mình với Sawston đã giúp ích cho ông Forster. Trong một đỗi, được ở ngoài ảnh hưởng từ Cambridge quả là một cuộc thoát ách. Dẫu ông vẫn phải kiến tạo một thế giới mẫu để có thể đem ra khảo sát bằng sự phê bình khéo léo và chính xác, thế giới mẫu ấy có giờ có một quy mô lớn hơn. Xã hội Anh, với hết mọi sự nhỏ nhen cùng thô tục và cả một vệt anh hùng, được đặt trên một hậu cảnh rộng hơn và hung hiểm hơn. Và dẫu vẫn đúng là có những chỗ mơ hồ, những lúc biểu tượng chưa tượng trưng được trọn vẹn, cùng một khối sự vị lớn tích chứa quá sức xử lý của trí tưởng tượng, thì hình như cái thị kiến kép từng quấy nhiễu ta trong cuốn sách trước đang dần trở nên đơn. Độ thẩm thấu đã sâu rộng hơn. Ông Forster hầu đã lập được kỳ công: thổi sinh khi cho khối quan sát dày đặc, chặt chẽ ấy bằng sự sáng tinh thần. Cuốn sách cho thấy nhiều dấu hiệu của mệt mỏi và vỡ mộng; nhưng nó cũng có nhiều chương trong suốt và toàn mỹ, và trên hết là còn khiến ta phải tự hỏi, “Tiếp theo đây ông sẽ viết gì?”
Đăng trên Atlantic Monthly (Boston) tập 115, số 5, tháng Mười một, 1927
Gia Hải dịch