Thượng Đế tạo ra tự nhiên, và vắng mặt mãi mãi. Dẫu vậy, tự nhiên vẫn mãi mãi xanh tươi. Sau khi cướp được lửa trời, nhân loại, với tham vọng Thượng Đế, đã tạo ra thế giới bởi mình thay thế cho thế giới của Thượng Đế, với các giống cây lai tạo và các loài vật thuần hóa. Nhưng con người không thể rời khỏi những tạo vật nhân tạo này, nếu thiếu mồ hôi của con người, cây cối sẽ bệnh tật và chó mèo sẽ chết đói. Chúng phụ thuộc vào sự hiện diện của con người.

Đó cũng là bi kịch của xứ hậu thuộc địa - nơi chốn của những người bắt chước của Naipaul. Trong thế giới của Naipaul, ta thường có những khoảnh khắc nhận ra vừa sửng sốt vừa bẽ bàng, rằng: một thứ ta cứ ngỡ có nguồn gốc lâu đời hay từ tự nhiên lại là một tác phẩm nhân tạo được thêm vào sau này. Một khung cảnh thiên nhiên xứng đáng với thơ Wordsworth lại chỉ có thể tồn tại nếu có người làm vườn chăm bón hằng ngày. Những biểu tượng văn hóa cổ xưa lại là sáng chế của các chính trị gia. Không có gì nguyên thủy, mọi thứ đều được làm mới lại mỗi ngày bởi bàn tay con người, đó là khi Tạ Chí Đại Trường giải thiêng thần, đất và sử Việt.

Thế giới là thường biến. Có một lực để tạo ra - sinh thành, và một lực để duy trì. Phần nhiều người ta ngỡ rằng chỉ cần biết lực đầu tiên là đã giải mã được tác phẩm, nhưng theo Walter Benjamin thì lực thứ hai quan trọng hơn. Lực tạo ra chỉ là sự ngẫu nhĩ thuần túy, và cũng tức là thuộc về Thượng Đế, chính loài người mới lựa chọn những gì được phép tiếp tục tồn tại. Và do đó, một tác phẩm nghệ thuật còn bao gồm hàng vạn lao động vô danh, và bên dưới văn hóa chính là sự man rợ. Triết học thực chứng của Comte cũng nằm trong mạch này, rằng chỉ những gì có thể lặp lại trong thí nghiệm là có nghĩa, ta không quan tâm đến cái nguyên do của sự kiện trong tự nhiên - thứ vốn dĩ là kết quả của vô số ngẫu nhĩ, ta chỉ quan tâm đến những nguyên nhân trong phòng thí nghiệm, cũng tức là cái nguyên nhân do con người chủ động tạo ra. Ta không cần biết Thượng Đế tạo ra hiện tượng như thế nào, ta chỉ cần biết ta có thể tạo ra hiện tượng như thế nào. Ta chỉ cần biết cách để ta bắt chước Thượng Đế.

Không có ngọn cỏ nào không phải do con người trồng, không có con thú nào không sống dưới sự quy hoạch của con người, toàn thế giới là nhân tạo. Và do đó, tất cả mọi thứ đều thấm đẫm sử tính. Trong mắt Sebald, thế giới là một nghĩa địa. Ta không còn có thể du lịch để chiêm ngưỡng những thứ ta không biết, ta chỉ đến để thấy những gì ta đã biết. Các di tích lịch sử đã thay thế hoàn toàn các kỳ quan thiên nhiên. Tất cả bị ám bởi bóng ma, và do đó, tất cả là hiện trường vụ án. Thế chiến đã trát lên khắp thế giới tro cốt của nó. Nếu con người hiện đại nhìn thấy thiên nhiên, thì chỉ có thể nhìn thấy ở nó sự bỏ bê, một thứ tàn lụi vì không còn được chăm bón như trước, chứ không còn thấy được sự hoang dã đầy rực rỡ trong mắt Thoreau. Vì toàn thể thế giới là nhân tạo.

Trở lại với chủ đề sự bắt chước của hậu thuộc địa, Naipaul thấy có một cơn sốt bái vật giáo của những con người đó. Họ hối hả xây những khu đô thị mới, với những tòa nhà cao tầng y như phương Tây. Để rồi sau đó, họ không sống trong đó, mà kéo nhau đứng nhìn từ xa ở phần rìa bóng tối để được chiêm ngưỡng trọn vẹn cảnh đèn hoa lung linh, như thể nhìn một bức tranh hay xem phim chiếu rạp. Tác phẩm hoàn chỉnh chỉ là một sơ sẩy. Có hai loại nghệ sĩ: kẻ ngẫm nghĩ về vật liệu, và kẻ mộng mơ. Với kẻ ngẫm nghĩ, y tìm những bí ẩn của vật liệu, các vân đá và các từ đồng âm, để làm lộ ra bản chất của vật liệu. Còn với kẻ mộng mơ, y có một viễn kiến mà tác phẩm chỉ là sự thoả thiệp đầy nhục nhã giữa y với vật liệu, nghệ thuật của y luôn vượt hơn tác phẩm của y một bước. Walter Benjamin từng phê phán việc nhìn nhận văn hoá theo hướng bái vật giáo, rằng văn hoá chỉ là tập hợp những tác phẩm. Với ông, như ở tiểu luận về dịch, viễn kiến của tác phẩm, hay cái thế giới quan vượt lên và trùm lấy tác phẩm, mới là cái tạo nên văn hoá. Những người bắt chước của Naipaul, kẻ chỉ có thể khen tác phẩm bằng cách lặp lại tên tác phẩm (chỉ tay và nói “đó là cao ốc”, “đó là tranh lập thể”), họ tạo nên văn minh và văn hoá bằng cách tìm cách tạo ra các vật, nhưng theo cách riêng của họ chứ không như cách đế quốc đã tạo ra chúng. Mối quan hệ giữa họ với văn hoá chỉ là mối quan hệ Tôi-Cái đó, tôi có rất nhiều cái đó, văn hoá là một tập hợp đồ vật của bái vật giáo. Và như câu chuyện con người và Thượng Đế vừa kể, các vật không được tạo từ số phận dân tộc và những lực tự nhiên bí hiểm của tâm hồn sẽ dần hư hao nếu không được chăm sóc thường xuyên. Nhưng khác với người sưu tầm của Italo Calvino - kẻ có quan hệ Ich-Du với vật, kẻ bắt chước chỉ cần cảm giác mình sở hữu vật thôi, chứ không quan tâm đến bản thân vật. Không có gì khác nhau giữa một vật hư hỏng và một vật nguyên vẹn. Điều này dẫn đến điểm chung giữa Naipaul và Sebald, đó là cái nhìn vào các vật bị bỏ bê, những khu vườn hoang phế và những khu đô thị bỏ hoang.

Về người sưu tầm: Sự lặp là một hình thức nhân tạo mà tự nó chồng lên nhau, như một ngôi nhà nhiều tầng - các tầng tương tự nhau, nó cao dần lên theo thời gian nên nó toả hào quang của phát triển - của sử tính, sự lặp nhân tạo sẽ chống lại sự tương đồng đơn điệu của phổ quát - cái dẫn tới lạc lối. Như vị nam tước trên cây (trong truyện của Italo Calvino) - người quyết định chỉ sống trên cây và không bao giờ chạm chân xuống đất, nam tước đã chồng một luật chơi của riêng mình lên luật phổ quát của tự nhiên, không phải quy tắc của nam tước là nguyên nhân duy nhất của lời thề không xuống đất, mà như những con tem còn thiếu ngày càng giá trị hơn trong mắt nhà sưu tầm khi bộ sưu tập dần hoàn thiện, kỷ lục số ngày không chạm xuống đất ngày càng tăng tỉ lệ thuận với niềm vui sống của nam tước, những con tem mời gọi những con tem. Nhân loại đã có vô vàn những bộ luật được tạo ra nhằm tăng kịch tính cho cuộc sống, chứ không chỉ những bộ luật dàn xếp tranh chấp tuân phục tự nhiên. Đó là dấu sắt nung ấn lên định mệnh tiểu tư sản để nó bật dậy mà sống, cũng như việc trở thành người sưu tầm để thoát khỏi mốt. Đó là sự tự trị chồng lên sự tự trị, nó chống lại cái phổ quát, nó tạo sử tính cho đời sống thường nhật, nó là đoá hoa kỳ tích mọc trên song sắt định mệnh.

Tags: Viên Trường