Yannick Haenel: Melville

Đoạn đầu cuốn tiểu thuyết Tiens ferme ta couronne.

Quãng ấy, tôi bị điên. Trong đống va li của mình tôi để một kịch bản phim dài bảy trăm trang về cuộc đời Melville: Herman Melville, tác giả của Moby Dick, nhà văn Mỹ lớn nhất, người đã, bằng cách tung thuyền trưởng Ahab lần theo dấu vết con cá voi trắng, châm lên một cuộc nổi loạn với các chiều thế giới, và dâng tặng, qua những cuốn sách của ông, các xoáy lốc của những tiên tri mà tôi bíu chặt lấy từ suốt nhiều năm; Melville, mà cuộc đời từng là một thảm họa liên tục, người vào mỗi giây phút chỉ làm độc một điều là đánh nhau với ý về cuộc tự sát của mình và, sau khi trải qua những phiêu lưu huyền hoặc tại vùng Biển Nam và biết tới thành công bằng cách kể lại chúng, đột nhiên cải đạo sang văn chương, tức là sang một hình dung về lời như là sự thật, và đã viết Mardi, mà chẳng ai buồn đọc, rồi Pierre; or, The Ambiguities, mà chẳng ai buồn đọc, rồi The Confidence-Man: His Masquerade, mà chẳng ai buồn đọc, trước khi tự nhốt kín mình trong vòng mười chín năm cuộc đời tại một văn phòng thuế quan ở New York, và tuyên bố với người bạn Nathaniel Hawthorne của ông: "Dẫu đã viết các Phúc âm trong thế kỷ này, thì hẳn tôi cũng sẽ kết thúc dưới rãnh nước mà thôi."

Có lẽ tôi điên, nhưng tôi đã viết kịch bản kia nhằm nói lên những gì ngụ tại nỗi cô đơn của một nhà văn; tôi biết rõ rằng một thứ như thế thì làm sao mà trình hiện được: không ai có khả năng làm chứng cho suy nghĩ của một người khác hết, vì suy nghĩ tồn tại chính ở trạng thái không nhân chứng; thế nhưng đó lại là điều tôi từng cố nói trong kịch bản của mình: suy nghĩ của Melville - cư dân nơi các ý nghĩ của ông.

Cư dân của các ý nghĩ ấy là một thế giới, và ngay cả những cuốn sách được Melville viết và cho in cũng không đủ để mang tới một ý về sự mênh mông cư ngụ đầu óc của một nhà văn như ông. Vả lại, có một câu trong Moby Dick gợi lên sự trào ra ngoài đó: về con cá voi, nó nhắc đến "bên trong lỗ chỗ một cách bí hiểm của cái đầu". Thì, chính đây là điều mà kịch bản của tôi muốn xử lý: bên trong lỗ chỗ một cách bí hiểm của cái đầu Melville.

Tôi có ý thức được, khi tranh luận với các nhà sản xuất phim, là không dễ mà trình hiện chủ đề kịch bản của tôi và những lúc, vào một khoảnh khắc trong cuộc trò chuyện, rốt cuộc một trong số họ hỏi: "Nhưng cái này nói về điều gì?", thì tôi rất thích đáp là nó nói về cái đó: "bên trong lỗ chỗ một cách bí hiểm của cái đầu Melville".

Cụm từ nào, "một cách bí hiểm" hay "lỗ chỗ", khơi lên nỗi sửng sốt ở họ? Tất nhiên, không nhà sản xuất nào đồng ý làm. Nhưng tôi không nản chí: khi người ta hành động chống lại lợi ích chính mình (khi người ta tự phá hoại chính mình), thì luôn luôn đấy là do lòng trung thành với một thứ tối tăm hơn, về nó, theo lối bí mật, người ta biết vậy mới đúng. Xét cho cùng, những gì rất quý thì vừa khó lại vừa hiếm.

Và rồi, thời ấy, tôi không quá tìm cách làm người ta thích mình, thậm chí còn chẳng tìm cách để được công nhận: điều mà tôi tìm kiếm là một ai đó không cười khẩy khi được nghe nói về bên trong lỗ chỗ một cách bí hiểm của một cái đầu; một ai đó không nhìn tôi như thể tôi bị điên (cho dù tôi điên thật); một ai đó không nảy ra ham muốn đập tay lên điện thoại của mình hoặc nghĩ tới cuộc hẹn kế tiếp, vừa làm thế vừa làm ra vẻ đang lắng nghe tôi; một ai đó, nếu nghe thấy trước mặt mình những từ kia: "bên trong lỗ chỗ một cách bí hiểm của một cái đầu", chỉ mỉm cười, vì người ấy thích những từ đó hoặc vì người ấy thấy rất rõ chuyện là gì. Nhưng một ai đó ấy, nếu có tồn tại, chỉ có thể chính người ấy cũng có bên trong cái đầu thuộc dạng lỗ chỗ một cách bí hiểm.

Nói ngắn gọn, tôi chỉ có một mình, và The Great Melville đang trên con đường gia nhập cái đàn rất đông đảo các kịch bản phim bị bỏ rơi. Ở đâu đó có một thảo nguyên phủ đầy bụi và xương, hẳn người ta có thể nói đấy là một bầu trời, hẳn người ta có thể nói đấy là mặt trăng, nơi được tích trữ những kịch bản phim trong cảnh lưu đày: có thể chúng đang đợi, đã hơi lụi tắt, ánh mắt của một diễn viên, của một nữ diễn viên, của một nhà sản xuất, của một đạo diễn, nhưng nhìn chung nỗi cô đơn của chúng không vãn hồi nổi, và dần dà bụi xòa mờ sự sáng sủa của chúng.

Phần lớn bạn bè tôi thấy kịch bản ấy thật hâm dở. Họ thấy tôi thật hâm dở vì cứ đi cống hiến thời gian của tôi cho một dự án ít đáng tin đến vậy: theo họ, sẽ chẳng ai nảy ra ý làm một bộ phim từ kịch bản đó, sẽ chẳng bao giờ có ai muốn nhìn thấy cuộc đời của một nhà văn thất bại; và vả lại bạn bè tôi không muốn chính tôi thất bại do câu chuyện ấy. Theo họ, hẳn sẽ tốt lành hơn nhiều nếu tôi viết một cuốn sách về Melville, chẳng hạn một tiểu sử, chứ không phải là một kịch bản: kịch bản, đấy là cái chết của nhà văn, họ bảo tôi; khoảnh khắc nơi các nhà văn khởi sự mơ tới điện ảnh chính là khoảnh khắc đánh dấu cái chết của họ ở tư cách nhà văn; dấu hiệu cho sự suy sụp, đối với một nhà văn, suy sụp tài chính, và nhất là suy sụp tinh thần, suy sụp tâm thần, suy sụp đầu óc, đó là khi họ tự nhét vào đầu mình cái ý sẽ viết một kịch bản.

Nhưng tôi, kịch bản phim thì tôi đã viết rồi: tôi chẳng còn gì phải e sợ nữa. Tôi có thể ngại sự suy sụp nào đây? Tôi từng viết những cuốn tiểu thuyết, tôi sẽ còn viết chúng - tôi có cả nghìn ý để viết tiểu thuyết trong óc, nhưng trước hết tôi muốn sống cuộc phiêu lưu của kịch bản ấy cho đến cùng, tôi khăng khăng với The Great Melville, tôi khăng khăng muốn nói đến nỗi cô đơn của nhà văn và về tính cách thần bí của nỗ cô đơn đó, tôi muốn khiến người ta biết là có gì bên trong một cái đầu lỗ chỗ một cách bí hiểm.

Bởi người ta, và thậm chí các bạn tôi, coi nhà văn chỉ là những người kể chuyện, nhiều nhất thì như những người kể chuyện rất tài có các ý dị thường, thậm chí gây say mê, về cuộc đời và cái chết. Trừ mỗi việc một kẻ có bên trong cái đầu lỗ chỗ một cách bí hiểm, thì nhìn chung họ thấy thế thì quá lời.

Nói ngắn gọn, quãng ấy, tất cả mọi người nghĩ đúng như vậy đấy: rằng tôi quá lời. Tôi không làm gì nhằm thuyết phục bất kỳ ai về điều ngược lại: tôi có ý đinh ninh của tôi. Bởi chắc chắn The Great Melville là một bộ phim bất khả, nhưng chính thế, sự bất khả là chủ đề của kịch bản.

Xét sâu xa, một nhà văn - một nhà văn đích thực (Melville, và cả Kafka, tôi thường tự nhủ, hay Lowry hay Joyce: phải, Melville, Kafka, Lowry, Joyce, rất chính xác là bốn người đó, và tôi nhắc đi nhắc lại tên của họ cho bạn bè tôi và cho những nhà sản xuất phim mà tôi gặp) - là một ai đó giao phó cuộc đời mình cho nỗi bất khả. Một ai đó có một kinh nghiệm nền tảng với lời (người tìm được ở lời một lối đi cho cái bất khả). Một ai đó nơi xảy ra một điều vốn dĩ chỉ xuất hiện trên bình diện của bất khả. Và không phải vì điều đó là bất khả mà nó không xảy đến với anh ta: ngược lại, cái bất khả tới vì nỗi cô đơn của anh ta (tức là kinh nghiệm với lời của anh ta) lớn đến độ thể loại điều không thể hình dung nổi ấy có thể xảy ra, và nó xuất hiện xuyên qua các câu, xuyên qua những cuốn sách mà anh ta viết, những câu và những cuốn sách, ngay cả khi chúng có vẻ nói tới chuyện khác, chỉ nói về mỗi cái đó, theo lối bí mật.

Một nhà văn, tôi thường tự nhủ, tôi thường nói với các bạn tôi, cũng như với những nhà sản xuất phim hiếm hoi tôi giành được một rendez-vous để nói về The Great Melville, một nhà văn (Melville, và cả Kafka hay Hölderlin, Walser hay Beckett - bởi tôi biến đổi bản danh sách của mình) là một ai đó mà nỗi cô đơn thể hiện một tương quan với sự thật và là người lao thân vào đấy mọi giây phút, ngay cả khi giây phút ấy có chút gian truân, ngay cả khi sự thật kia vuột thoát mất khỏi anh ta và đối với anh ta có vẻ tăm tối, thậm chí là điên loạn; một nhà văn là người, ngay cả khi gần như không tồn tại trong mắt thế giới, biết cách nghe thấy nơi trái tim của thế giới vẻ đẹp cùng lúc với tội ác, và là người mang bên trong mình, với sự hài hước hoặc nỗi hoang tàn, xuyên qua các ý nghĩ nhiều tính cách mạng nhất hoặc trầm uất nhất, một số phận nào đó của con người.