CHƯƠNG LXXV: THỜI GIAN VÀ CÁC NGÔI ĐỀN
Trong quyển Hành Hương phương đông của Purchas sùng đạo, và trong quyển folio Các Cuộc Hải Trình xưa của Hakluyt, Thevenot, Ramusio và De Bry, chúng ta đã đọc về các đền thờ cổ xưa đầy tráng lệ của người Á Châu, xây dựng rất lâu năm. Và Gaudentia di Lucca chân thực đã viết một câu chuyện tuyệt vời về thời gian đã dành để coi sóc Ngôi Đền Niên Kỷ ba-trăm-bảy-mươi-lăm-cột, đâu đó bên ngoài Lybia; trong đó, các cột đại diện cho các ngày trong năm, và khắp phía đều hướng về các vùng đồng tâm của các cung điện, bị cắt ngang bởi mười hai đại lộ biểu tượng cho các cung hoàng đạo, toàn bộ tỏa ra từ kiến trúc vòm mặt trời nằm ở giữa. Và trong câu chuyện phương đông đầy say mê của mình, Marco Polo kể cho chúng ta, cách Mogul Đại Đế đã bắt đầu xây dựng cho mình một cung điện khoái lạc với quy mô quá đế vương, đến nỗi cháu trai của ông đã phải bỏ nhiều công sức để hoàn thành nó ra sao.
Thế nhưng tất cả những điều này không có gì phải lấy làm ngạc nhiên về chúng: các tòa tháp vĩ đại cần rất nhiều thời gian xây dựng.
Và cũng tương tự với mọi điều khác.
Và thứ gì toàn diện tồn tại lâu dài, thì cần phải ủ lâu trong mầm. Và khoảng thời gian[1] không thuộc vào tương lai, nhưng là thuộc vào quá khứ; và sự vĩnh cửu là thuộc vĩnh cửu, bởi nó đã như vậy; và tuy rằng một tượng đài hiện đại kiên cố được dựng nên hôm nay, thì nó chỉ bền vững khi các khối đá của nó đã lâu đời như mặt trời. Còn đối với các Kim Tự Tháp đấy chẳng phải là vì chúng cổ đại, nhưng là thứ đá hoa cương vĩnh cửu đã dùng để dựng nên chúng; một thứ cổ xưa không kém dẫu vẫn còn nằm trong mỏ đá. Vì để tạo nên cái vĩnh cửu, chúng ta cũng phải lấy những cái vĩnh cửu mà xây dựng; bởi đó, mà có cái phù phiếm của tiếng kêu dành cho bất kỳ thứ gì kiên cố và mới mẻ; và sự non nớt của chỉ trích — Viên đá hoa cương của bạn đến từ những ngọn đồi cũ. Vì chúng ta không phải là các vị thần và các tạo vật; và các nhà luận chiến đã từng cãi lý với nhau, rằng liệu quả thực bản thân thứ Quyền năng Hoàn toàn Nhân tạo có thể hơn được cái khuôn đã đúc nó hay chăng. Mọi sự trong vũ trụ chỉ là một thể độc nhất; và ngay cả các mặt trời phải là nguồn lửa của chúng; và các Prometheus chúng ta phải lấy chúng làm nguồn lửa cho mình; thứ mà, khi đã có, chỉ cần có sự chăm sóc vĩnh viễn của nữ thần Vesta là sẽ được duy trì.
Nhưng chúng ta hãy từ lửa mà trở lại với đá. Chưa từng có một chất liệu nào lại được cứng cáp cho bằng một quả bầu. Ngôi nhà Vàng của Nero đã chẳng được dựng nên trong một ngày; cũng chẳng phải Ngôi nhà Mặt trời Mexico; hay lâu đài Alhambra; hay tu viện Escurial; hay nhà hát Amphitheatre của Titus; hay gò Illinois Mounds; hay các trụ lớn của Diana ở Ephesus; hay Cột kiêu hãnh của Pompey; hay đền Parthenon; hay Bàn thờ của Belus; hay Stonehenge; hay Đền vua Solomon; hay các tòa tháp của Tadmor; hay pháo đài của Susa; hay các trán tường của Persepolis. Vòng lên vòng lên mãi, tháp pháo của người Moor ở Seville đã chẳng được quấn hướng lên trời trong một ngày; và tính từ lúc bắt đầu xây móng, đã qua năm trăm năm, trước khi tháp chóp vĩ đại của Strasbourg được nâng lên cao năm trăm bộ giữa trời. Không đâu: các hang lớn của Elephanta cũng chẳng được đào ra trong một giờ; hay người Troglodyte cũng chẳng đào hang Voi Ma mút của Kentucky trong một buổi sáng; hay hang của Trophonius, hay đảo Antiparos; hay Đường Người Khổng lồ. Cũng chẳng phải các cống vòm dưới đất của Etruria cứ đào ba lượt là xong; cả các cầu máng vòm lộng gió của Nerva ném qua các thung lũng của nó vào ngày rằm trong tháng. Cả Cây cầu Tự nhiên của Virginia cũng chẳng bị mòn đi trong một năm; hay, trong địa chất học, Grampians vĩnh cửu cũng chẳng dựng lên trong một kỷ. Và ai sẽ đếm những chu kỳ đã quay quanh trước khi những địa tầng trầm tích bên trong của đất được kết tinh thành đá. Cũng chẳng phải Đỉnh Piko, hay Teneriffe, đã được đục thành tháp obelisk trong mười năm; hay Núi Athos cũng chẳng biến thành tượng của Alexander nhanh đến thế. Và lùm cây của Artaxerxes cần cả một mùa hè Ba Tư để phát triển; và Cung điện Băng của Czar cần một mùa đông Muscovite để đóng băng. Không đâu, không đâu: Kim Tự Tháp của Cheops cũng chẳng được xây đắp trong một tháng; dẫu, một khi xây xong, thì những bãi cát còn sót từ trận lũ lớn cũng chẳng nhấn chìm được khối cát này. Hay những cành Sồi rộng của Charles đã chẳng phát triển ngay trong một mùa xuân; dẫu chúng còn tồn tại lâu hơn các vương triều của nhà Tudor và Stuart. Hay các phần của Iliad vĩ đại chẳng được đặt vội lại với nhau; dẫu ngôi đền của Homer xưa sẽ nâng cả mái vòm của nó lên, khi Thánh Phê-rô là một huyền thoại. Thậm chí chính con người cũng phải sống hàng tháng trước khi Đấng Sáng Tạo thấy nó đủ cứng cáp để được sinh ra; và trước khi cái thân kiêu hãnh của nó đạt đủ vóc, hai mươi mốt năm Julian trường phải trôi qua. Và cả cuộc sống phải chết của nó chẳng mang đến cho linh hồn bất tử của nó sự trưởng thành; thì cả vĩnh hằng cũng chẳng làm cho nó nên hoàn thiện. Phải, với niềm tôn kính tột bậc, đối với hiểu biết con người, mở rộng lãnh thổ có vẻ như là mở rộng quyền lực; và ngày này qua tháng nọ các hành tinh mới lại được thêm vào các Sao Thổ đầu lòng, thậm chí cả sáu ngàn năm về trước Trái Đất của chính chúng ta đã thêm một vào hệ thống này; vậy, theo ngẫu nhiên, chứ không phải theo bản chất, xin Đấng Vô Cùng lúc này đừng bớt vô cùng hơn so với Aldeberan khi xưa đã lăn ra khỏi bàn tay mình. Và nếu thời gian, với Trái Đất tròn này, mà đối với vô số những phàm nhân này đã là một đế chế chưa bao giờ được khám phá trọn vẹn; thứ mà, trong các vùng biển của nó, ẩn giấu hết thảy các vùng Ấn Độ suốt hơn bốn ngàn năm; nếu thời gian, khi công trường đá vĩ đại của các đế chế Assyria và Rome này không còn tồn tại; thì, thời gian có thể đã là, khi toàn bộ vũ trụ vật chất sống trong Thời đại Tăm tối của nó; phải, khi sự Im lặng Bất khả Thành lời, bắt nguồn từ sự xa xôi không thể tưởng tượng được của nó, đã trông thấy nó như một hòn đảo nhỏ ngoài biển. Và ở đây không có ý hạ thấp phẩm giá. Bởi lẽ sự cao độ của Vô Hạn không được nâng cao nhờ những vòm trời của Mahomet; và nếu như toàn bộ không gian là một sự rỗng không, thì nó vẫn sẽ là một sự trọn vẹn; bởi đối với chính Ngài vũ trụ của riêng Ngài là Ngài.
Càng lúc càng tiến sâu vào đường hầm vô tận của Thời Gian như vậy, thì linh hồn có cánh, như một con chim ưng đêm, bay đường bay hoang dã của nó; và tìm thấy những sự vĩnh cửu trước và sau[2]; và giới hạn cuối cùng của nó chính là sự khởi đầu vô tận của nó.
Nhưng khi được gửi đi trên đại địa cầu ngập nước, ngay cả bồ câu của Noah cũng trở về, và đậu trên tay ông. Vậy nên linh hồn của tôi trở về với tôi, và gập cánh của nó.
Vậy cho nên, dẫu Thời Gian là vua hùng mạnh nhất trên các vua Alaric, thì nó vẫn là người thợ thủ công vĩ đại nhất. Và sư phó, và cố vấn, và thầy thuốc, và thư ký, và nhà thơ, và nhà hiền triết, và vị vua[3].
Và, một người làm vườn, như ít nữa đây sẽ bàn.
Nhưng chúng ta phải trở về thung lũng trước đã.
Khương Anh dịch
[1] Nguyên văn duration
[2] Nguyên văn before and behind. Trong Phaedrus của Plato, Socrates cho rằng linh hồn có cánh chính là linh hồn trước khi nhập vào thân xác bất toàn. Linh hồn có cánh này thuộc vào linh hồn của vũ trụ, luôn hướng lên trên, hướng về cái toàn thể. Khi đã nhập vào thân xác rồi thì linh hồn không còn cánh nữa; và để phục hồi đôi cánh của linh hồn, ta cần cái đẹp, cái thật, và cái thiện để làm của ăn nuôi dưỡng linh hồn. Sau khi thân xác chết đi, linh hồn có cánh sẽ trở về với vĩnh hằng, từ đó mà nó đã đến lúc ban đầu.
[3] Plato, Phaedrus 248d