Shipman’s Tale

Shipman’s Tale, chuyện kể của thủy thủ, vốn được sắp xếp kể ngay sau Man of Law’s Tale – phần cuối của chuyện ấy có lời dẫn sang phần kể chuyện của thủy thủ – nhưng rồi được xếp ngay sau đó lại là chuyện của (và về) Wife of Bath; rất có thể khi định kể chuyện của thủy thủ, Chaucer bỗng thấy nhân vật phu nhân xứ Bath vô cùng quan trọng, và đưa thành hẳn một phần tách biệt (và Wife of Bath’s Prologue thậm chí còn đặc sắc hơn cả Wife of Bath’s Tale, và đây có thể nói là Prologue dài nhất của các nhân vật trong chuyến hành hương).

Nhưng chuyện của thủy thủ vẫn được giữ lại; đây là câu chuyện về tiền. (Ở cuối có lời dẫn sang phần kể chuyện của Mẹ bề trên, và xếp ngay sau Shipman’s Tale sẽ là Prioress’s Tale).

 

THE SHIPMAN’S TALE

Ngụ Saint Denis một thương gia,

Hàng cự phú, bởi thế cũng tài hoa.

Phu nhân nhan sắc đẹp nghiêng núi;

Dễ làm thân, thích mở cuộc vui,

Như thế bạc vạn đâu cho xuể,

Chẳng bõ hết thảy mọi kính nể

Thiên hạ rơi vãi buổi tiệc tùng.

Bao nhiêu lẽ vinh danh chúc tụng,

Cũng chẳng tày bóng câu cửa sổ;

(10) Nhưng chính lão chồng mới chịu khổ!

Lão chủ nhà ấm ức phát khóc,

Phải trả hết phấn son gấm vóc.

Nhưng đẹp ta, cũng đẹp mặt lão chứ,

Chính vì lão, ta mới sống vô tư.

Còn nếu như lão không trả nổi,

Hoặc giả lão hết muốn lôi thôi,

Thấy rằng chỉ tốn của vô ích,

Chắc phải có kẻ nào nhúc nhích,

Đem vàng đến, dẫu lo cũng đáng.

(20) Thương nhân cao quý ở nhà sang,

Rôm rả mọi khách quan lịch duyệt

Ông hào phóng, phu nhân lại đẹp tuyệt,

Nhưng hãy khoan, chớ ý kiến vội.

Giữa đám khách cả sang lẫn tội,

Một tu sĩ đàng hoàng vui tươi

Tuổi đầu ước chừng mới ba mươi

Rất thường xuyên đưa chân ghé đến.

Tu sĩ trẻ, gương mặt dễ mến,

Trở thành bạn tốt của chủ nhà

(30) Ngay từ buổi mới gặp thương gia,

Rồi thân thiết tự tiện luôn ở đấy,

Tâm phúc lắm cũng chỉ nhường ấy.

Và ông chủ nhà, bậc vĩ nhân,

Cùng ngài tu sĩ mới quen thân,

Cả hai xuất xứ chung một làng,

Tu sĩ bèn nhận ngay họ hàng,

Đáp lại, ông cũng chẳng chối ngay,

Mà sướng như chim hót ban ngày,

Với ông niềm vui ấy vĩ đại.

(40) Thế là họ kết thân mãi mãi

Rồi cùng nhau vung vãi thề nguyền

Tình thân, đến chết vẫn vẹn nguyên.

Thầy John tính vô tư phóng khoáng

Với nhà ấy, thầy luôn sẵn sàng

Hỏi han quà cáp, tiêu vung vãi.

Thầy chẳng bỏ sót bất kỳ ai,

Nhưng dĩ nhiên trật tự phải có,

Ông chủ trước, sau rốt mới là chó.

Và hễ thầy đến ai cũng mừng,

[50] Từ trên xuống dưới vui tưng bừng,

Tựa chim chóc mừng mặt trời lên.

Vui đến thế, chẳng thể nào quên.

Bỗng thương gia, vào một buổi sáng,

Quyết chuẩn bị mọi thứ sẵn sàng,

Định một chuyến về Bruges nơi xa

Nhất định mua thật nhiều hàng hóa;

Ông phái đến Paris lập tức

Một sứ giả, mời John hiền đức

Ghé Sant Denis ở đôi ngày

[60] Cùng gia đình đãi tiệc chia tay

Kịp vui thú ngay trước ngày xa xứ.

John hiền đức, tinh hoa tăng lữ,

Viện trưởng cho tùy ý lo toan.

Bẩm tính thầy thận trọng khôn ngoan,

Được giao phó ngược xuôi công cán,

Điền trang kho thóc tay thầy quản,

Seint-Denis, một loáng đến ngay.

Có ai mong mỏi Don John ấy,

Hơn người anh họ lịch duyệt đây?

[70] Thầy còn mang vò rượu malmsey,

Cùng những bầu vang trắng đề huề,

Cùng thú săn, trước giờ vẫn thế.

Suốt hai ngày ăn uống thỏa thuê

Thương gia tu sĩ, cùng một quê.

Ngày thứ ba thương gia thức dậy,

Chuyện làm ăn đến lúc rồi đây,

Trong phòng làm việc ông nhốt mình,

Nghiền ngẫm chi li từng con tính,

Xem năm nay thu lợi thế nào,

 [80] Những khoản chi lớn nhỏ ra sao,

Xem xét kỹ của ăn của để.

Túi tiền sổ sách nhiều vô kể

Khắp thư phòng bừa bộn la liệt.

Kho tàng tích trữ nhiều khôn xiết,

Thế nên ông giam mình kín bưng;

Thậm ghét bị nhìn lén sau lưng

Khi đắm mình giữa đống giấy tờ;

Cứ như thế đến quá chín giờ.

[Thời trung cổ thời gian được đo bằng các giờ kinh nguyện, trong đó Prime (Pryme) là giờ kinh sáng, khoảng từ 6 đến 9 giờ sáng, như thế nghĩa là thương gia đã làm việc quá giờ kinh nguyện buổi sáng.]

Don John đã dậy sớm tinh mơ,

[90] Trong vườn thầy nhàn tản bâng quơ,

Và đọc cuốn thánh kinh cầu nguyện.

Quý phu nhân bỗng đâu xuất hiện

Trong khu vườn thầy đang dạo bước,

Nàng cung kính chào, hệt như trước.

Đi theo nàng một hầu gái ngoan,

Nàng tùy ý sai khiến bảo ban,

Còn nhỏ chán, đâu đã biết gì.

Nàng thốt, “Ôi Don John yêu quý,

Vì đâu ngài dậy sớm quá đỗi?”

[100] Thầy đáp, “Người khỏe ngủ thế thôi

Năm tiếng mỗi đêm là quá đủ,

Già cả ốm đau mới cần ngủ,

Như lão chồng ủ rũ hết hơi,

Như con thỏ chui rúc cả đời,

Sợ chết khiếp chó săn đáng ghét.

Nhưng con à, sao mặt con tái mét

Chắc hẳn vì đức ông chủ nhà

Khiến con vật vã suốt đêm qua,

Mệt đến nỗi người như sắp lả.”

[110] Nói đoạn, thầy cười to hể hả,

Nhưng rồi mặt đỏ bừng cả lên.

Quý phu nhân lắc đầu hổn hển,

“Chúa biết hết mọi sự, thưa thầy,

Chuyện của con có đâu như vậy;

Linh hồn con Chúa giữ trong tay

Tìm đâu ra, khắp cõi Pháp này,

Kẻ ít ham muốn ấy hơn con.

Than ôi thân này héo hon,

Thật là khốn nạn ngày con ra đời!

[120] Nhưng chuyện vặt, đâu dám ngỏ lời.

Chỉ còn nước nơi này vĩnh biệt,

Hoặc giả tự tay mình tuẫn tiết,

Trong lòng biết bao nhiêu kinh sợ.”

Thầy tu nhìn đăm đăm bà vợ,

“Ôi con ơi, Chúa cấm, nhất định

Chẳng vì sầu khổ mà hủy mình,

Sự tình trắc trở nói ta hay,

Ta quyết hướng con về nẻo ngay

Khuyên nhủ ủi an, con chớ ngại,

 [130] Phiền muộn ấy lòng ta giữ mãi.

Ta xin thề trước quyển thánh kinh

Bí mật ấy, suốt cuộc đời mình,

Ta sẽ chẳng bao giờ phản bội.”

“Con cũng nguyện,” phu nhân đáp vội,

“Thề có Chúa và quyển sách này,

Dẫu Satan xé xác đọa đày,

Con sẽ chẳng, từ rày trở đi,

Phản bội thầy, ấy chẳng phải vì

Tình thân gia quyến hay đồng liêu,

[140] Chỉ vì tin tưởng, vì tình yêu.”

Thề nguyền xong, họ trao nụ hôn,

Kể cho người kia điều mình muốn.

“Anh họ hỡi,” phu nhân than thở,

“Giả như em có đủ thời giờ,

Chuyện đời em sẽ kể cho rõ

Chuyện làm vợ, từ ngày dạm ngõ,

Dẫu đó là anh họ của thầy.”

“Thề có Chúa, chuyện đâu phải vậy,”

Thầy nói, “Anh em nào ở đây!

[150] Với ta hắn tựa lá trên cây!

Lạy Chúa, ta đánh lận con đen,

Chỉ để có cớ mà làm quen

Với nàng, người ta hằng yêu dấu

Ta nói dối, cứ đem chặt đầu.

Ta lấy cả tu viện mà thề.

Nhưng nàng hỡi, mau mau hãy kể;

Kẻo lão kia sắp xuống tới nơi.”

“John yêu dấu, John của em hỡi,

Em ấm ức trong lòng hằng đêm

[160] Và cũng chẳng thể nào nhịn thêm,

Trên đời chỉ lão ta tệ nhất

Từ khi Chúa nặn ra trái đất,

Nhưng là vợ, em đâu thể nào,

Làm to chuyện, lời ra tiếng vào,

Dẫu trên giường hay bất cứ đâu;

Ôi lạy Chúa, con nào muốn đâu!

Thân làm vợ đi nói xấu chồng,

Nhưng nhìn lão, muốn đá vào mông;

Chỉ với thầy, em mới nói ra.

[170] Lạy Chúa cứu con, lão chồng già,

Chẳng bằng con gà bị cắt tiết.

Nhưng phiền nhất là thói keo kiệt.

Ai cũng biết từ trước đến nay

Phụ nữ chỉ mong sáu điều này

Người chồng phải đáng mặt hào kiệt:

Giàu, khôn, hào phóng và quyết liệt,

Chiều vợ và chiếu chăn sung mãn.

Lạy Chúa vì con chịu khổ nạn,

Vì chồng, em sửa soạn phấn son,

[180] Nhưng quá Chủ Nhật hạn chẳng còn,

Không trả trăm đồng, chắc sẽ nguy.

Thà đành bán linh hồn cho quỷ

Còn hơn chịu tiếng tăm nhục nhã;

Nhưng lão chồng nếu biết qua loa,

Em cầm chắc phận hoa giữa đường,

Khẩn xin thầy hãy rủ lòng thương.

Don John hỡi, xin hãy thương tình,

Em sẽ chẳng bao giờ tiếc mình,

Nếu thầy thỏa điều em van lơn.

[190] Hẹn đúng ngày em sẽ đền ơn,

Thân em lúc ấy thầy là chủ,

Thầy muốn gì em cũng chiều đủ.

Nếu không, Chúa đày đọa thân tôi

Như Ganelon xưa phải đền tội.”

Ngài tu sĩ lịch thiệp đáp lời:

“Thưa quý bà ta yêu nhất đời,

Ta thực xót thương nàng vô kể,

Ta lấy hết danh dự mà thề,

Khi chồng nàng, Flanders lão đến,

[200] Khổ não của nàng cũng lãng quên;

Một trăm đồng nàng sẽ nhận đủ.”

Dứt lời, thầy chồm tới bà chủ,

Ôm chầm lấy hôn khắp châu thân.

Thỏa lòng, thầy nói, “hãy nhanh chân

Và thật khẽ, đi lo bếp núc

Bụng réo, bữa trưa đã đến lúc.

Và hãy chung thủy giống như ta.”

“Chúa cấm điều ngược lại xảy ra,”

Như chim ác là, nàng ríu rít,

[210] Và giục người hầu chạy quắn đít,

Để cho kịp cái bụng thầy dòng.

Rồi phu nhân tốc lên thư phòng,

Gõ thật mạnh vào cửa liên tiếp.

“Ai,” ông hỏi, “Trời đất, là thiếp,”

“Ngài định nhịn ăn luôn đó ư?

Bao giờ mới tính toán cộng trừ

Xong hết giấy tờ sổ sách đó?

Quỷ tha ma bắt hết đi cho!

Ngài có đủ, Chúa cho hưởng lạc;

[220] Xuống đi thôi mặc xác đống bạc.

Chẳng xấu hổ, cứ để thầy John

Nhịn cả ngày, người đến héo hon.

Nguyện kinh dùng bữa, ngài phải quyết.”

“Phu nhân hỡi, nàng nào có biết,

Lo toan này đổ hết đầu ta.

Hễ thấy mười hai gã thương gia,

Thề có Seint Yve công lý bảo trợ,

Chỉ hai kẻ thoát cảnh mắc nợ,

Cứ thế, đến khi hết kiếp người.

[230] Mặt ngoài ta rạng rỡ vui tươi,

Cười thế sự xoay vần tự nhiên,

Nhưng quả thực ta giấu muộn phiền,

Cho đến lúc buông xuôi mọi sự,

Hoặc hành hương, hoặc đi biệt xứ.

Bởi vậy phải canh gác tứ phương

Người đời vốn thủ đoạn bất lương,

Thương nhân thì phải lường cẩn thận

Những chơi khăm của số và vận.

Flanders sớm mai ta lên đường,

[240] Mong đến ngày thật sớm hồi hương.

Ta mong nàng, hỡi vợ ta thương,

Hãy biết ngoan ngoãn và khiêm nhường,

Và cẩn thận coi sóc của nả,

Quán xuyến hết mọi việc trong nhà.

Nàng có gia nhân biết chu toàn,

Quản gia tốt và người hầu ngoan.

Áo quần lương thực không hề thiếu;

Lúc nào cũng sẵn bạc để tiêu.”

Nói xong, ông cửa đóng then cài,

[250] Và bước xuống ngay, không nán lại.

Đọc quấy quá vài kinh chiếu lệ,

Rồi mau mau bày tiệc đề huề,

Ai nấy cũng chỉ chờ có vậy,

Thết đãi thầy tu đâu vào đấy.

No nê rồi, thầy John từ tốn

Kéo thương gia ra riêng một chốn

Nói nhỏ: “Hỡi anh họ yêu quý,

Sớm mai, Bruges ngài sẽ đi,

Cầu Chúa và thánh Austyn phù hộ

[260] Ngài yên lòng bình an thượng lộ.

Và cũng phải chú ý lương thực

Nhất là đang tiết trời nóng nực.

Thôi ta chớ khách khí dông dài;

Xin tạm biệt, Chúa ở cùng ngài!

Và hễ cần chở che hoạn nạn,

Nếu đủ khả năng và quyền hạn,

Ta chẳng quản đêm cũng như ngày,

Nguyện phục vụ ngài, sẽ đến ngay.

À, có chuyện vặt này, nếu tiện,

[270] Liệu ngài có đang sẵn chút tiền

Một trăm đồng vàng, ta cần mượn

Hai tuần trả lại, chẳng lươn khươn,

Ta mua giống cho điền trang nọ.

Ước chi ngài là chủ ở đó!

Nhưng ta nhất định chẳng sai ngày,

Nghìn vàng, vạn dặm cũng trả ngay.

Nhưng ngài chớ để ai hay biết,

Cuộc mua bán đêm nay phải quyết.

Anh họ hỡi, lời đã dông dài;

[280] Xin cảm tạ, và chào thân ái.”

Thương gia cao quý vội đáp lời,

“Thầy John yêu quý, em họ hỡi,

Có chừng ấy, lấy chi mà phiền.

Vàng bạc ta, thầy cứ tùy tiện,

Cả những đồ tế nhuyễn riêng tây.

Của ta thì cũng chính của thầy.

Nhưng thầy biết, bọn thương gia này

Tiền vốn cũng chính là cái cày

Có uy tín, vay đâu cũng xong,

[290] Nhưng cạn tiền chắc chắn long đong.

Nói thế thôi, từ từ hẵng trả;

Giúp thầy, tôi chẳng tiếc gì cả.”

Nói đoạn, ông lấy tiền ra ngay,

Đếm trăm đồng dấm dúi vào tay.

Khắp thế gian này chẳng ai thấy

Chỉ có mỗi thương gia và thầy.

Rồi họ uống rượu nói liên thiên,

Cho đến lúc thầy về tu viện.

Hôm sau thương gia cũng lên đường

[300] Đi Flanders; cùng kẻ cầm cương

Rồi cũng đến được Bruges bằng an

Nhưng cắm đầu lo ngay buôn bán

Mua hàng, thương thảo, liền một hơi.

Ông chẳng lo uống, chẳng lo chơi,

Chỉ lo lắng việc làm thương gia,

Để phu nhân tuyệt sắc ở nhà.

Chủ nhật, khi thương gia đi vắng,

Thầy John lại bỏ lỡ được chăng,

Đầu cạo râu tỉa thắm miệng cười.

[310] Trong nhà khắp người trên kẻ dưới,

Không ai không sướng, rạng ngời ngời

Khi thầy John lại đến cơ ngơi.

Thôi nói ngay chuyện rất quan trọng

Phu nhân đã hứa với thầy dòng,

Một trăm đồng đổi lấy một đêm

Ôm cứng ngắc thân ngọc trên đệm;

Chắc như đóng cọc, hẹn chẳng sai.

Suốt cả đêm cứng ngắc miệt mài

Đến sáng bạch, thầy đành phải đi,

[320] Mọi người giã biệt thầy từ bi,

Và chẳng ai trong nhà ngoài phố,

Lại nghi ngờ thầy John đức độ.

Rồi thầy thong dong về tu viện,

Hoặc đi rong, mặc thầy tự tiện.

Thương gia, khi hội chợ chán chê,

Saint Denis, ông vội trở về,

Để phu nhân mở ngay tiệc mừng,

Ông bảo hàng nay đắt quá chừng,

Và phải xoay chỗ vàng còn thiếu,

[330] Buộc ông ký một tờ tín phiếu

Những hai mươi nghìn đồng vàng nguyên.

Giờ phải lên Paris một chuyến

Để đi vay vài người quen nọ

Mỗi người một ít, gộp vốn to.

Và ông sớm đến chốn đô thành,

Vì tình thân cùng lá một cành,

Ông đành đến thầy John trước tiên;

Chẳng để đòi hoặc để vay tiền;

Chỉ là cuộc hỏi thăm thân ái,

[340] Chuyện buôn bán sẵn đây kể lại,

Như huynh đệ hàn huyên tâm sự.

Thầy John mừng rỡ vô tư lự

Nghe anh họ tình tự chi tiết,

Chuyến này mua hàng vui phải biết,

Ơn Chúa, quyết việc gì cũng nhanh

Duy còn một chuyện lo canh cánh,

Rằng phải lấy danh dự mua chịu,

Khế nợ còn thì còn ngượng nghịu.

John đáp, “Gặp ngài ta mừng quá,

[350] Ngài bằng an rong ruổi đường xa.

Thề có Chúa, giá như ta giàu,

Hai mươi nghìn ấy thấm vào đâu,

Vì ngài đầy lòng nhân thánh thiện,

Hôm nọ đã cho ta vay tiền,

Xin cảm tạ, trước đấng Ki tô!

Nhân tiện, ta cũng trả đủ số,

Vợ ngài đã cầm nguyên cả bọc,

Vàng cứng ngắc, chắc như đóng cọc,

Phu nhân nhận đủ, lắc trên tay.

[360] Thôi giờ ta cáo từ đi ngay;

Tu viện trưởng bận việc gấp gáp,

Ta cũng phải theo chân hộ pháp.

Nhờ ngài gửi lời chào phu nhân,

Xin tạm biệt, anh họ rất thân!”

Thương gia vốn khôn ngoan thận trọng,

Vay mượn lo lót, gì cũng xong

Cho người đi Lombard lo liệu

Xóa khế nợ, trả xong hối phiếu;

Ông vui ríu rít như chim nhại,

[370] Biết chuyến này nhất định có lãi,

Sau khi trừ hết những lan man,

Vẫn còn dư chẵn một nghìn quan.

Phu nhân ở cổng đã đứng chờ,

Như thói thường chẳng sót bao giờ,

Suốt đêm ấy tiên cảnh bồng lai;

Ông giàu và hết còn nợ ai.

Ngày rạng, thương gia lại ôm chặt

Phu nhân yêu dấu, hôn lên mặt,

Chực dấn tới, còn luyến cuộc vui.

[380] “Chưa đủ nữa à?” Nàng giật lùi,

Và cứ thế lả lơi mời mọc

Đến nỗi ông phải đổ hằn học

“Lạy Chúa, ta hơi giận nàng đấy

Phu nhân hỡi, dù nào muốn vậy.

Nàng không biết à, Lạy Chúa tôi

Chính nàng gây lầm lẫn lôi thôi

Giữa ta và thầy John em họ.

Nhẽ ra nàng phải cho ta rõ,

Rằng thầy đã trả một trăm đồng

[390] Nàng cầm và lắc, có đúng không?

Thầy kém vui tưởng ta nhắc khéo;

Ta bỗng thấy mặt thầy rủ héo;

Nhưng ta biết gì đâu, lạy Chúa,

Ta rõ chẳng hề đi đòi của.

Ta bảo nàng, từ nay đừng thế nữa;

Phải cho ta biết, chớ lần lữa,

Hễ ai đến, khi ta đi vắng,

Trả tiền mà chẳng nói năng

Nhỡ lại đến đòi nhà người ta.”

[400] Phu nhân chỉ mới chớm nghe qua,

Gay gắt đáp, chẳng hề đắn đo,

“Lạy Đức Mẹ, tên thầy khỉ gió

Rặt một thói dặt dẹo dây dưa;

Hắn đưa túi vàng, thiếp biết thừa

Chém cha cái của khỉ ấy đi!

Lạy Chúa, chẳng ngờ, thiếp đã nghĩ,

Hắn đưa túi vàng kia tặng ngài,

Vì danh ngài, thiếp lo trang trải.

Một túi vàng cho bao nhiêu khế,

[410] Hắn xơi ở đây nhiều đến thế.

Bỗng dưng thiếp gặp cảnh bẽ bàng,

Thiếp xin thưa mọi sự đàng hoàng.

Còn lắm con nợ chậm hơn thiếp!

Nhưng thiếp sẽ trả dẫu sạt nghiệp

Chẳng phải đợi lâu, nhưng nếu trễ,

Thiếp, vợ ngài đây, cứ lập khế,

Thiếp sẽ trả ngay khi có thể.

Còn những sắm sửa kia, thiếp thề,

Chẳng hề phung phí, thừa vô ích;

[420] Ấy bà vợ đầu tư trúng đích

Đẹp danh dự, đẹp mặt lang quân

Hãy rạng rỡ sướng, đừng có giận.

Thân thiếp vàng ngọc riêng ngài hưởng;

Ăn khế trả vàng ngay trên giường,

Sòng phẳng như thế, thiệt thòi đâu?

Hỡi phu quân mến thương yêu dấu.”

Thương gia thấy đâu còn cách nào,

Cằn nhằn huyên thuyên chẳng làm sao,

Ván đã đóng thuyền làm sao gỡ.

[430] “Ta tha cho nàng, nhưng hãy nhớ;

Hào phóng quá mức, lỡ chuyện to.

Vì sinh mạng hãy biết đắn đo.”

Lạy Cha chúng con ở trên trời

Cho nhiều vàng ít khế suốt đời, Amen.

Chủ quán reo, “Lạy Chúa, hay lắm,

Chúc thuyền ngài xuôi gió đừng đắm,

Hỡi thủy thủ, thuyền trưởng chí tôn!

Cầu cho tên thầy tu nghìn sự khốn!

Hắn cắm cho cả khế lên đầu!

[440] Mà gã kia chẳng biết là đâu,

Lừa luôn bà vợ, lạy Chúa cứu thế!

Đi mà rước về cả thầy lẫn khế.

Nhưng chuyện đã hết, giờ ta lựa,

Ai sẽ kể một câu chuyện nữa.”

Vừa dứt lời gã lại ba hoa,

Giọng thiếu nữ, lịch thiệp nết na,

“Kính thưa bà lớn, Mẹ bề trên,

Nếu tôi làm phiền, mong bà quên,

Nhưng tôi thấy bà cũng nên kể

[450] Câu chuyện tiếp theo, nếu có thể.

Đồng ý chứ, thưa bà cao sang?”

Mẹ bề trên đáp, “xin sẵn sàng.”

Công Hiện dịch