Manciple’s Prologue

Người quản lý kho lương, với Manciple’s Prologue và Manciple’s Tale, là người kể chuyện ngay trước người cuối cùng (Một vị mục sư, với Parson’s Prologue và Parson’s Tale). Manciple’s Tale được Chaucer phóng tác từ huyền thoại về Apollo (Phoebus) và Coronis trong Metamorphoses của Ovid, tuy nhiên, ở đây tập trung vào một con quạ biết nói, và nói rất hay.

 

The Manciple's Prologue

Ai biết thị trấn nhỏ heo hút

Người ta gọi là Trồi-và-Thụt,

Canterbury trên đường đến?

Lão chủ quán bỗng nổi hứng lên,

Bảo: “Nghẽo kia chắc bị tụt quần!

Mà chẳng thấy ai tỏ lòng nhân,

Xốc nó lên, tụt xa lắm rồi?

Kẻo kẻ cướp bắt nó mất thôi.

Ôi hắn ngủ gật, lạy Chúa tôi!

[10] Lộn ngửa khỏi con nghẽo luôn rồi!

Ơ kìa, gã London đầu bếp?

Xốc hắn dậy, cho vào nề nếp;

Ta thề, bắt hắn kể chuyện ngay,

Dẫu là chuyện bố láo mất dạy.

Ê đầu bếp,” lão gọi, “Chúa phạt ngươi!

Mới sáng bảnh mắt đã chây lười.

Bị rệp cắn à, hay bị đơ?

Hay suốt đêm hì hục gái tơ,

Để bây giờ ngỏng lên không được?”

[20] Tên đầu bếp, tái như đuối nước,

Bảo chủ quán, “Chúa phù hộ ta,

Chẳng hiểu sao người ngợm rũ lả,

Giờ ta chỉ muốn lăn ra ngủ

Còn hơn là túy lúy bù khu.”

Viên quản lý lương thực mới nói

“Anh đầu bếp này, anh coi

Nếu dặt dẹo thế chẳng phiền chi,

Và ngài chủ quán đây đồng ý,

Tôi xin miễn kể chuyện cho anh.

[30] Thành thật mà nói, mặt tái xanh

Mắt lờ đờ, thôi đừng huyễn hoặc,

Hơi thở lại còn mùi nồng nặc,

Giấu gì nữa, không ngửi thấy chắc?

Tôi nói thật, thôi đừng có lắc.

Kìa tên say ngoắc ngáp to chưa!

Cứ như nuốt được nguyên con ngựa.

Vì tổ tông, khép miệng lại chớ!

Quỷ xứ ngồi vào luôn bây giờ!

Thối như thế, chết ngạt hết mọi người.

[40] Đồ con lợn! Ôn dịch đổ đầu ngươi!

Xem kìa, hắn hùng dũng như bò.

Ngài có đấu thương cối xay gió?

Tráng kiện thế, hợp quá đi thôi!

Người ta cứ uống đến mềm môi,

Rồi mặc sức mà làm trò khỉ.”

Nghe thế, đầu bếp bừng nộ khí,

Vùng vằng ngúng nguẩy mãi không thôi,

Ngã bổ chửng lưng ngựa đang ngồi,

Nằm sóng xoài ra trên mặt đất.

[50] Đầu bếp cưỡi ngựa thế là nhất!

Ôi sao không giữ chắc cái nồi!

Vài người cố đỡ cho hắn ngồi,

Rồi cả bọn lôi thôi bát nháo

Vực thân ấy dậy, mệt xiết bao!

Nặng quá đỗi xác không hồn phách.

Viên quản lý nghe chủ quán trách:

“Rượu kiểm soát, chuyện gì mà kể,

Trước ơn cứu rỗi, ta xin thề,

Hắn còn chẳng nói ra tiếng người

[60] Dẫu rượu vang, bia cũ, bia tươi,

Giờ chỉ còn giọng mũi lè nhè,

Lại cảm lạnh sổ mũi bét be.

Hắn vốn đã phải lo một đống

Giữ cho ngựa khỏi lao xuống cống

Và nếu chẳng may lại bổ ngửa

Người ta chắc phải đến tận trưa

Mới vực được cái thây chết dí.

Mặc kệ hắn; ngươi cứ kể đi.

Nhưng, quản lý này, ngươi dại lắm,

[70] Giữa đông người bảo hắn khú khắm.

Tên ấy rồi ngươi phải coi chừng

Chiêu hồi ngươi như phục chim ưng;

Ngữ ấy, hạng đong mắm đếm hành,

Lục sổ bắt tội thì thật nhanh,

Mà sổ sách, chắc gì sạch sẽ.”

Quản lý đáp, “Thế cũng hợp lẽ,

Đúng là vậy, ta sẽ bị gài.

Thà mua cho hắn con ngựa cái

Chớ chơi dại rước họa về sau.

[80] Trêu ghẹo làm gì cho hắn cáu!

Lời ta nói mua vui chẳng bõ.

Đây một bầu rượu ta sẵn có,

Rượu tuyệt ngon, toàn nho mọng nước,

Rồi xem đây một trò hài hước.

Ta phải ép hắn uống một chầu

Sướng quên chết, hắn chẳng chối đâu.”

Và quả thực đúng là như vậy,

Vồ lấy rượu, đầu bếp uống đẫy,

Lạy Chúa, uống chưa đủ hay sao!

[90] Liếm hết sạch chẳng sót giọt nào,

Rồi trả bầu cho viên quản lý;

Gã đầu bếp thỏa thuê đắc ý,

Cảm tạ và khoái chí vô cùng.

Chủ quán trọ cười to lạ lùng,

Bảo rằng: “Đúng là chuyện sống còn,

Đi đâu cũng phải có rượu ngon;

Đó là cách dàn hòa tuyệt diệu,

Chuộc lầm lỗi, đâm chồi tình yêu.

Hỡi Bacchus, danh ngài rạng ngời,

[100] Ngài biến nghiêm túc thành trò chơi!

Xin dâng lời cảm tạ tôn vinh!

Thôi như thế là hết sự tình.

Anh quản lý, xin hãy kể ngay.”

“Xin vâng, mời nghe câu chuyện này.”

The Manciple's Tale

Khi Phoebus còn ở cõi này,

Như sách xưa đã chép cho hay,

Chàng hào hoa phong nhã tuyệt đối

Cùng đệ nhất cung thủ cừ khôi.

Chàng giết Phitoun mãng xà lớn

[110] Khi nó nằm phơi nắng nhơn nhơn;

Chàng bắn cung lập công hiển hách,

Hệt như vẫn đọc được trong sách.

Cung thương đủ nghề, gì cũng biết,

Giọng trong ngần, âm nhạc thuần khiết,

Ai được nghe, tâm thần mẩn mê.

Amphion, vua dân Thebes,

Người đã để tiếng hát xây thành,

Nghe chàng hát thì cũng phải tạnh.

Chàng lại tuấn tú nhất trên đời,

[120] Mẫu mực thuở khai đất lập trời.

Cần chi phải tả rõ dung nhan

Kẻ đẹp tuyệt bích cõi thế gian?

Bởi vậy chàng trọn vẹn cao sang,

Cùng danh dự phẩm giá vinh quang.

Phoebus – tinh hoa ngành hiệp sĩ,

Hào hiệp anh dũng, hàng tôn quý;

Vì chàng thích, cũng là dấu tích

Chiến thắng trước Phitoun cường địch,

Cung liền tay chàng, chẳng phải lạ.

[130] Chàng nuôi ở nhà một con quạ

Nhốt trong lồng chăm bẵm làm vui,

Dạy nói như dạy chim dẻ cùi.

Quạ ấy tựa thiên nga trắng tuyết,

Nhại giọng con người lối trác tuyệt

Mỗi khi phải kể một câu chuyện.

Hơn nữa, họa mi lẫn vành khuyên

Khắp trên đời chẳng tày một góc,

Giọng hót quạ kia tựa nhả ngọc.

Phoebus lại có một phu nhân

[140] Chàng yêu quý hơn cả bản thân,

Ngày đêm dốc cạn lòng tận tụy

Làm nàng vui, bằng cả quyền uy,

Nhưng chàng cũng, đành phải nói thực,

Giữ rịt nàng, chàng ghen nhất mực.

Bị lừa gạt, điều chàng gớm ghê,

Và trên đời, ai chẳng làm thế;

Nhưng vô ích, bởi thực vô lý.

Vợ trong sạch cả tình lẫn ý,

Thì rõ chẳng được nhốt trong lồng;

[150] Và quả thực cũng rõ hoài công

Nếu vợ lẳng, thói chẳng thủy chung.

Đúng là chuyện ngu dốt tột cùng

Tốn công canh chừng một bà vợ:

Hiền nhân biết rõ, xưa đến giờ.

Từ chỗ ấy câu chuyện được kể:

Phoebus làm mọi điều có thể

Làm hài lòng nàng, tin điều ấy

Cùng phẩm chất đệ nhất chàng đây,

Ân sủng nàng thuộc riêng chàng mãi.

[160] Nhưng Chúa biết, chẳng có một ai

Giữ hay cấm được điều tạo sinh

Vốn dĩ đặt trong một sinh linh.

Hãy thử nhốt lồng một con chim,

Dốc hết trí, dốc cạn trái tim,

Cho ăn cho uống rất yêu thương,

Hết của ngon có thể tưởng tượng,

Giữ gìn tinh tươm nhất có thể,

Thì dẫu lồng vàng tuyệt diễm lệ,

Con chim ấy, cả nghìn lần hơn,

[170] Thà chọn rừng hoang vu ghê rợn,

Dẫu phải ăn giòi bọ, sâu rết.

Bởi chim ấy sẽ cố đến chết

Thoát lồng vàng dẫu có làm sao.

Vĩnh viễn tự do hằng khát khao.

Hãy thử nuôi con mèo bằng sữa

Cho ăn thịt mềm, nằm gối tựa,

Rồi để mèo thấy chuột góc tường,

Sữa, thịt lập tức bị khinh thường,

Bỏ hết mọi của lạ vật tiên,

[180] Mèo vồ lấy chuột, day ngấu nghiến.

Đấy dục vọng đã kiểm soát đủ,

Cơn háu đói dẹp hết tự chủ.

Con sói cái, vốn bản tính ác.

Tìm con sói đực cũng chẳng khác,

Hoặc tìm kẻ tai tiếng thất kinh,

Khi khao khát có một bạn tình.

Chuyện ấy nói đàn ông đấy chứ,

Cánh gian dối, chẳng phải phụ nữ.

Đàn ông vốn thèm khát mơ tưởng

[190] Kẻ thấp hèn để thỏa cơn sướng,

Thay vì vợ diễm hương tuyệt diệu

Chung thủy dịu dàng biết bao nhiêu.

Rủi thay, xác thịt khát cái mới,

Đến nỗi chẳng hề thỏa mong đợi

Nơi tiết hạnh mòn mỏi quá đỗi.

Phoebus chẳng hề gian dối,

Vẫn bị lừa, dẫu hết lối tinh hoa.

Bởi vợ chàng tìm cách khuây khỏa,

Với một gã danh dự chẳng có,

[200] Cạnh Phoebus, hắn như cọng cỏ.

Buồn thay, nhưng ấy vẫn chuyện thường,

Cũng là nguồn sầu khổ tai ương.

Một hôm Phoebus không có nhà

Phu nhân gọi mèo của nàng qua.

Mèo của nàng ư? Rõ thô tục!

Xin thứ lỗi, nhưng tôi nghiêm túc.

Plato nói, dẫu nghe đã nhàm,

Lời thì phải đúng với việc làm.

Để tả sự việc thật đích đáng,

[210] Lời và hành động vốn họ hàng.

Tôi, kẻ thô kệch, xin nói thẳng:

Chẳng có gì khác, khỏi lằng nhằng,

Giữa một người vợ dòng đài các

Kém tiết hạnh trót dâng thân xác,

Và một cô gái rớt mồng tơi,

Khi cả hai quen thói lả lơi,

Chỉ khác chỗ, quý bà quyền uy

Đi hái khế vẫn dòng cao quý;

Duy với hạng phụ nữ nghèo lả,

[220] Chỉ là con điếm, hoặc mèo mả.

Lạy Chúa, hỡi anh em thân mến,

Ả dưới chẳng thấp hơn bà trên.

Cũng thế, một bạo chúa tiếm quyền

Và tên cướp phi pháp đáng nguyền,

Đều như nhau cả, chớ có sai.

Alexander được rỉ tai,

Rằng tên bạo chúa lắm quyền uy

Có quân đội lớn, mà phá hủy

Đốt phá nhà, san bằng sạch sẽ

[230] Gọi là đại tướng mới hợp nhẽ;

Còn tên cướp tùy tùng vài kẻ,

Chẳng như tên kia giết cả mẻ,

Chẳng làm cả một cõi điêu tàn,

Thế nên hắn chỉ đi cướp cạn.

Nhưng ta nào phải đấng học giả,

Ta không trích dẫn ở đâu cả;

Thôi kể tiếp câu chuyện kẻo quên.

Phu nhân Phoebus gọi mèo đến,

Lập tức thỏa ái ân tình nồng.

[240] Con quạ trắng, vẫn ở trong lồng,

Nhìn thấy hết, nhưng nín như câm.

Và khi Phoebus về tổ ấm.

Quạ hót “cúc củ cù cu cu!”

Chàng hỏi, “chim kia sao ủ rũ,

Chẳng phải ngươi vốn hót vui tươi

Khiến lòng ta rộn ràng phấn khởi

Than ôi, nay tiếng hót bi ai?”

“Thề có Chúa, ta hót chẳng sai,”

Quạ nói, “hỡi ôi, Phoebus người

[250] Phẩm hạnh cao quý nhất trên đời,

Đờn ca sáo nhị hay chan chứa,

Có giữ rịt, ngài vẫn bị lừa,

Bởi một tên đáng mặt thằng bồi,

Kẻ ấy, thề có ơn cứu rỗi!

So với ngài, chẳng bằng con ruồi!

Trên giường ngài, ta thấy cả đôi.”

Thế rồi quạ kể chàng nghe hết

Bằng chứng rõ rệt, lời quả quyết,

Phu nhân đã ngoại tình ra sao

[260] Khiến Phoebus nhục nhã biết bao,

Và quả quyết, nó thấy tận mắt.

Nghe xong, Phoebus liền ngoảnh mặt,

Lòng đau như cắt, tim quặn thắt.

Cung trong tay, giương ngay lên mắt,

Giận quá đỗi, giết vợ chết tươi.

Việc chỉ có thế, hết kiếp người.

Đau buồn, chàng đập phá cuống quýt,

Nào đàn hạc đàn tranh đàn luýt

Chàng còn bẻ nát bét cung tên,

[270] Rồi chàng thét con quạ kế bên:

“Đồ phản bội, miệng lưỡi rắn độc,

Ngươi khiến ta điêu tàn thảm khốc;

Sao ta không chết quách luôn đi?

Hỡi vợ yêu dấu! Hỡi ngọc quý!

Vốn trung hậu, trước sau như một,

Giờ nằm đây trắng bệch, chết tốt,

Dẫu vô tội, ta thề chẳng sai!

Ôi tay nông nổi gây ác tai!

Ôi quẫn trí, cơn giận bột phát,

[280] Chưa nghĩ đã giương cung trừng phạt!

Ôi ngờ vực, sai lầm phán quyết,

Trí khôn sáng suốt đi đâu hết?

Người hỡi, nông nổi phải dè chừng!

Chớ tin khi chưa đủ bằng chứng.

Chớ hành động chưa rõ nguyên do,

Phải suy xét cẩn thận đắn đo

Và chớ làm bất cứ điều gì

Khi tức giận bởi lòng nghi kỵ.

Than ôi, biết bao kẻ cả giận

[290] Mà tự hủy, xuống bùn sa chân.

Ôi ta buồn đến chết đi thôi!”

Chàng quát con quạ, “Đồ gian dối!

Vì kể sai, ngươi phải trả giá.

Trước kia ngươi hót tựa sơn ca;

Giờ sẽ lặng tiếng hót trong họng,

Lông trắng sẽ không còn một cọng,

Và suốt kiếp đừng hòng nói gì.

Kẻ phản bội phải bị trừng trị;

Cả họ ngươi từ rày màu đen,

[300] Cũng chẳng còn nữa tiếng hót quen,

Trước bão giông ngươi kêu thảm thiết

Dấu hiệu vì ngươi nàng bị giết.”

Chào lao vào quạ, ngay tức thì,

Từng cọng lông tuyết, bứt hết đi,

Hóa thành đen, tước tiếng hót hay,

Tước cả giọng nói, rồi thằng tay

Quẳng cho lũ quỷ xứ nguyền rủa;

Lũ quạ vì vậy mà đen đúa.

Thưa quý ngài, tôi nhắn đôi lời,

[310] Những gì nói ra, phải nghĩ ngợi

Và suốt đời chớ nói với ai

Chuyện vợ người ấy trót vụng dại;

Kẻo hắn căm ghét tận xương tủy.

Salomon thông thái quyền uy,

Dạy rằng phải giữ cái lưỡi lại.

Còn ta chẳng phải kẻ thông thái,

Nhưng đây lời dạy của mẹ ta:

“Nhân danh Chúa! hãy nhớ con quạ,

Con ơi, giữ lưỡi, giữ bạn quý.

[320] Cái lưỡi độc, xấu xa hơn quỷ;

Nhưng trước sự dữ, ta có thể

Làm dấu thánh giá tự bảo vệ;

Chúa đã bọc lưỡi bằng môi răng,

Để ta nghĩ trước khi nói năng.

Con ơi, chỉ vì nói quá nhiều

Đã biết bao kẻ đời liêu xiêu,

Nhưng nói ít, suy xét cho tường,

Hẳn không phải chuốc lấy tai ương.

Con ơi, cái lưỡi phải giữ gìn

[330] Suốt đời, trừ khi ở chỗ kín

Dâng lên Chúa lời nguyện tha thiết.

Đức hạnh trước nhất con phải biết,

Giữ lưỡi cho chặt, chớ vội hé;

Phải học điều ấy ngay từ bé.

Con ơi, vì nói thiếu tự chủ,

Khi chỉ cần ít hơn là đủ,

Mà biết bao tại họa sinh sôi.

Nói lắm, chẳng bao giờ thiếu tội.

Lưỡi hấp tấp, làm chi trong đời?

[340] Hệt thanh kiếm, chém và cắt rời

Một cái cẳng làm hai, chẳng hạn,

Cái lưỡi ấy cắt đôi tình bạn.

Chúa bỏ mặc những kẻ lải nhải.

Hãy đọc Salomon thông thái;

Đọc David; đọc Seneca.

Gật đầu thôi, đừng nói gì cả.

Cứ giả điếc hễ nghe thấy giọng

Kẻ lải nhải bàn chuyện nghiêm trọng.

Người Flemish bảo, nếu có tai,

[350] Bớt nói sẽ có ngay tĩnh tại.

Nếu lời ác không thoát khỏi môi,

Chẳng cần sợ bị ai phản bội;

Kẻ nào trót lỡ lời xấu xa,

Chẳng thể rút lại điều thốt ra.

Chúng cứ thế truyền đi mãi

Dẫu có quyết ăn năn hối cải.

Chớ để mình biến thành nô lệ

Vì một chuyện xấu xa vội kể.

Con hỡi cẩn trọng đừng khởi xướng

[360] Tin đồn dẫu đúng hay bất lương.

Dẫu gặp kẻ sang người hèn hạ,

Hãy giữ lưỡi và nhớ con quạ.”

Công Hiện dịch