2. Vòng Trong - Diễn văn tưởng niệm đọc ở King’s College, London, 1944

Khi một người bà con ngoan đạo và tuổi cao tác lớn chết đi, không ai xem cái chết ấy là điều dở. Thế nhưng nếu những kẻ thừa tự thiết tha mong mỏi cái chết ấy thì ai nấy đều coi suy nghĩ của họ là rất không phải đạo; bất cứ tác động nào, dù là nhẹ nhàng nhất, để xúc tiến sự ra đi của người bà con ấy cũng sẽ bị pháp luật để mắt. Hãy cứ cho các Vòng Trong là một tính chất tất yếu, thậm chí vô hại của đời sống; nhưng mong mỏi được tham gia, nỗi vật vã đau khổ khi phải đứng ngoài và niềm sung sướng khi chúng ta đã vào được bên trong thì sao?

Tôi không có quyền khẳng định các em đã khuất phục cái Vòng Trong này đến mức độ nào. Tôi sẽ chưa vội tin các em đã từng bỏ bê, sau cùng là bỏ rơi những người bạn mà các em đã thực lòng yêu và chắc hẳn đã đi cùng các em cả cuộc đời - chỉ để săn đón tình bạn của những người mà các em xem là quan trọng hay bí hiểm hơn. Tôi sẽ không hỏi liệu các em, một khi đã vào được bên trong, đã bao giờ sung sướng trước sự cô đơn và nhục nhã của những bạn đứng ngoài hay chưa. Tôi sẽ không hỏi liệu các em đã bao giờ nói chuyện với các thành viên khác của Vòng Tròn khi người ngoài hiện diện chỉ để người ngoài thấy ghen tị. Tôi sẽ không hỏi liệu trong thời kỳ chịu thử thách, cách mà các em dùng để lấy lòng cái Vòng Trong ấy có phải là cách đáng ca ngợi hay không. Tôi chỉ hỏi một câu thôi; và đương nhiên đây là câu hỏi tu từ, không đợi các em trả lời: trong suốt quãng đời mà các em còn nhớ được, đã bao giờ khao khát đứng về phía an toàn của ranh giới vô hình kia khiến các em hành xử hay ăn nói theo cách mà khi nhìn lại (vào những giờ về sáng lạnh lẽo của một đêm trằn trọc), các em có thể thấy bằng lòng về chính mình không? Nếu các em thấy bằng lòng được thì các em may mắn hay phần lớn mọi người đấy.

Tôi nói tôi sẽ cho các em lời khuyên, và lời khuyên thì phải hướng về tương lai chứ không phải quá khứ. Tôi xới nhẹ quá khứ lên cũng chỉ để các em tỉnh thức về cái mà tôi cho là bản chất thật sự của đời người. Tôi không tin động cơ kinh tế và động cơ tình dục có thể giải thích mọi thứ diễn ra trong cái mà các nhà đạo đức chúng tôi gọi là Thế Gian. Dẫu có giải thích bằng động cơ mang tên Tham Vọng đi chăng nữa thì tôi thấy bức tranh vẫn chưa hoàn chỉnh. Nỗi thèm khát dành cho sự “biết với nhau thôi”, niềm mong mỏi được đứng bên trong: những cảm xúc này sẽ mang rất nhiều hình thái mà người ta không dễ nhìn nhận là Tham Vọng. Đương nhiên chúng ta trông đợi nhiều lợi ích cụ thể từ các Vòng Trong mà chúng ta thâm nhập: quyền lực, tiền bạc, quyền được phạm luật, quyền được né tránh các nghĩa vụ thường nhật, né tránh kỷ luật. Nhưng tất cả sẽ không làm ta thoả mãn nếu bên cạnh đó ta không có thêm một cảm giác ngọt ngào của sự thân cận trong bí mật. Tiện lợi biết bao khi ta biết mình không việc gì phải sợ cấp trên khiển trách bởi cấp trên là anh Percy, một thành viên của Nhóm. Nhưng chúng ta trân trọng sự thân cận ấy không chỉ vì nó đem lại tiện lợi. Chúng ta còn trân trọng sự tiện lợi đó vì nó là bằng chứng của mối quan hệ thân tình.

Viết bài nói chuyện này, tôi muốn thuyết phục các em rằng ham muốn tôi đang nói là một trong những động cơ lớn lao và bất biến của hành động con người. Nó là một trong những nhân tố tạo nên cái thế gian mà chúng ta biết: một hỗn độn mà bên trong nó là đấu đá, ganh đua, phờ phỉnh, nhờ đậu, phản bội và khoe khoang. Và nếu quả thật nó là một động cơ bất biến, thì đây là điều chắc chắn: trừ phi các em có biện pháp phòng ngừa nó, ham muốn này sẽ trở thành một trong những động cơ chủ đạo trong đời sống các em - từ ngày đầu tiên các em bước vào nghề cho đến ngày mà các em đã già nua đến mức không cần biết thị phi gì nữa. Nó sẽ trở thành một quá trình tự nhiên - nó sẽ là cái vòng đời tự nhiên xảy đến với các em. Bất cứ đời sống nào đứng ngoài trật tự này - nếu các em chịu đứng ngoài nó mà sống - sẽ là kết quả của một nỗ lực có ý thức và liên tục. Còn nếu các em không hành động, nếu các em cứ chảy theo dòng, các em sẽ trở thành một người “của vòng trong”. Không có nghĩa là các em sẽ thành công trong cái thân phận ấy; có thể có, có thể không. Nhưng các em rồi sẽ trở thành một trong hai loại người: hoặc là các em cứ mãi sầu muộn và vật vã mà đứng ngoài những vòng tròn mình không thể bước vào, hoặc các em cứ mỗi ngày một đắc thắng đi sâu hơn vào bên trong.

Tôi đã nói rõ vì sao tôi nghĩ các em không nên trở thành con người như vậy. Các em có thể chưa quyết về bên nào. Do đó, tôi sẽ đưa ra hai lý do vì sao tôi giữ quan điểm trên.

Để cho lịch sự, thiện chí và (xét tuổi đời các em nữa) để cho hợp lý, tôi sẽ mặc định rằng chưa ai trong các em là kẻ vô lại. Mặt khác, dựa trên quy luật về trung bình (tôi không nói gì ngược lại ý chí tự do đâu nhé), chắc chắn ít nhất hai hoặc ba người trong số các em, tính đến thời điểm các em qua đời, sẽ trở thành những tên vô lại. Trong căn phòng này đây hẳn đang hình thành ít nhất hai, ba kẻ vị kỷ có nhân cách tàn nhẫn, phản trắc, vô lương tâm. Nhưng lựa chọn thì vẫn ở phía trước các em đấy. Nghe những lời nặng nề mà tôi nói về nhân cách tương lai của các em, xin các em đừng xem chúng là biểu hiện của sự xúc phạm đến nhân cách các em hiện tại. Lời tiên tri của tôi là đây này: với chín trên mười người trong đám các em, cơ hội dẫn tới một cuộc đời vô lại sẽ đến, nhưng nó không đến với những màu sắc nổi bật đâu. Những kẻ xấu xa rành rành, những kẻ mua chuộc hay hăm doạ rõ rệt thì lại không xuất hiện. Tiếng mời gọi sẽ đến - nó đến đúng lúc các em ngồi bên cốc cà phê hay cốc bia, chén rượu; nó tưởng chừng là một chi tiết vặt vãnh được nhét vào giữa hai câu nói đùa, nó thoát ra từ miệng của một người đàn ông hay một người đàn bà mà các em mới biết gần đây và đang muốn biết rõ hơn; nó đến vào đúng phút mà các em đang cố gắng không tỏ ra thô lỗ, ngây thơ hay đạo mạo. Đó sẽ là lời mời gọi để hai bên cùng bước vào một cuộc chơi không thực sự diễn ra theo các quy tắc có tính kỹ thuật nhằm đảm bảo công bằng: một cuộc chơi mà công chúng, cái công chúng khù khờ và lãng mạn kia không bao giờ hiểu nổi, một cách chơi mà những người tuy cũng trong nghề nhưng đứng ngoài vòng tròn của các em sẽ không dễ cho qua. Nhưng, theo lời của người mà các em mới đánh bạn, nó lại là cuộc chơi mà “chúng ta” (nghe từ “chúng ta”, các em cố không đỏ mặt vì vui sướng), “chúng ta vẫn hay chơi” mà. Nếu bị kéo vào trong, các em sẽ bị kéo vào trong không bởi ham muốn lợi ích hay tiện lợi đâu; mà là bởi vào đúng phút ấy, khi chén đã đưa lên rất sát mồm rồi, các em không dám bật trở lại về thế giới lạnh lẽo bên ngoài nữa. Có gì kinh hoàng hơn là nhìn gương mặt của con người ấy - cái gương mặt đồng cảm, làm thân và tinh tế đến yêu ấy - bất chợt hoá lạnh tanh và khinh bỉ khi anh ta thấy các em vừa chịu thử thách của Vòng Tròn nhưng đã bị đẩy ra ngoài. Và nếu các em vào được bên trong, chỉ tuần sau thôi các em đã rời xa luật lệ hơn rồi, đến năm sau lại càng xa, nhưng luôn luôn làm vậy với một tâm thế vui vẻ và có bè có bạn. Kết cục có thể là một tai nạn, một bê bối và một án tù; nhưng lại cũng có thể là hàng triệu bạc, một tước hiệu và quay lại trường cũ trong tư cách người trao giải. Là gì đi nữa thì các em cũng sẽ là kẻ vô lại.

Đó là lý do thứ nhất. Trong các đam mê, đam mê dành cho Vòng Trong là thứ khéo léo nhất trong việc xui một người chưa xấu lắm làm những việc rất xấu.

Còn đây là lý do thứ hai. Hình phạt cho các cô con gái nhà Danaus trong địa ngục của thế giới cổ điển - tức là đổ nước cho đầy rổ - không phải là biểu tượng của một thói xấu mà của tất cả tật xấu trên đời. Dấu hiệu nhận biết một ham muốn sai trái là nó đòi hỏi thứ không thể có. Ham muốn đứng bên trong lằn ranh vô hình là một minh hoạ cho quy luật này. Chừng nào các em còn để cho ham muốn đó sai khiến mình, các em sẽ không có được thứ mình muốn đâu. Các em như đang bóc từng lớp một củ hành: bóc xong thì các em chẳng còn lại gì nữa cả. Cho đến chừng nào các em thắng được nỗi sợ làm kẻ đứng ngoài thì các em vẫn cứ là kẻ đứng ngoài.

Nếu nghĩ kỹ, các em sẽ thấy điều này hiển nhiên lắm. Nếu các em muốn tham gia một vòng tròn nào đó vì một lý do lành mạnh - chẳng hạn muốn tham gia một hội âm nhạc nào đó vì các em thực sự thích âm nhạc - thì mong muốn của các em vẫn có thể được thoả mãn. Có thể các em sẽ chơi trong một tứ tấu và có niềm vui từ đó. Nhưng nếu các em chỉ muốn đứng trong hàng những kẻ hiểu biết thôi thì lạc thú của các em thật ngắn ngủi. Đứng bên trong rồi, các em sẽ thấy vòng tròn mất đi ma lực nó từng có khi các em còn đứng ngoài. Chính vì thu nạp các em mà nó đã đánh mất đi ma thuật của mình. Khi sự kỳ thú của vòng tròn ấy đã phai nhạt, các thành viên của nó chẳng hay ho gì hơn bạn bè cũ của các em cả. Lấy đâu ra cơ chứ. Các em có tìm kiếm đức hạnh hay lòng nhân hay sự trung thành hay sự khôi hài hay kiến thức hay trí thông minh hay bất cứ thứ gì có thể tận hưởng được đâu. Các em chỉ muốn “ở trong” thôi; mà cái khoái lạc này thì không thể kéo dài được. Một khi các bạn mới đã vì quen thuộc mà trở thành nhạt nhẽo, các em sẽ lập tức tìm một vòng tròn khác ngay. Đoạn cuối cầu vồng vẫn còn ở phía trước, và vòng tròn cũ giờ đây chỉ còn là phông nền phía sau cho các em bươn lên kiếm tìm một vòng tròn mới mà thôi.

Và các em sẽ luôn thấy các vòng tròn sao khó vào đến thế. Lý do là gì thì các em hiểu rồi. Bản thân các em, khi đã đứng bên trong, cũng muốn gây khó dễ cho người tiếp theo muốn vào, cũng như các thành viên trong nhóm đã từng gây khó dễ cho các em. Điều này tự nhiên thôi. Ở một hội nhóm lành mạnh và tụ tập với nhau vì một mục đích tốt, tính chất loại trừ người ngoài chỉ là tính chất tình cờ. Khi ba hay bốn người hội lại với nhau vì một công việc gì đó, họ loại những người khác vì chỉ có việc cho từng ấy người và vì những người khác thực ra không làm được việc họ làm. Nhóm nhạc giới hạn thành viên là vì chỉ có việc cho từng ấy người, hoặc là vì không gian các thành viên gặp mặt chỉ có chỗ cho từng ấy người thôi. Nhưng cái Vòng Trong đúng nghĩa thì tồn tại là để thẩy người khác ra ngoài. Không có người đứng ngoài thì còn đâu là vui nữa. Cái lằn ranh vô hình kia sẽ không còn ý nghĩa nếu đa số mọi người không đứng sai bên lằn ranh ấy. Loại trừ không còn là tình cờ nữa; nó đã là bản chất rồi.

Công cuộc săn tìm Vòng Trong sẽ làm tan vỡ trái tim các em nếu các em không phá vỡ được nó. Nếu phá được, các em sẽ thu được một kết quả bất ngờ đấy. Nếu, trong những giờ lao động, các em xem công việc là cái đích của mình, lập tức các em sẽ thấy mình lạc từ lúc nào không hay vào vòng tròn duy nhất có ý nghĩa quan trọng trong ngành nghề mà các em làm. Các em sẽ trở thành một trong số thợ lành nghề; và các thợ lành nghề khác sẽ hiểu điều đó. Nhóm thợ lành nghề này sẽ không bao giờ trùng với một Vòng Trong hay nhóm Những Người Quan Trọng hay hội Những Người Hiểu Biết nào hết. Nhóm ấy sẽ không khởi xướng một đối sách, cũng không thổi lên một luồng ảnh hưởng do những người trong nghề khởi xướng và thổi lên nhằm mục đích chiến đấu với công chúng nói chung cho quyền lợi của ngành nghề mà họ làm. Họ cũng không sa vào những bê bối và khủng hoảng mà các Vòng Tròn cứ đến kỳ lại sản sinh ra. Nhưng nhóm người ấy sẽ làm được những thứ mà ngành nghề của họ sinh ra để làm; về lâu về dài, họ sẽ là những người đứng sau tất cả cái thanh danh không thể nào duy trì được nhờ các bài diễn văn, các bài quảng cáo mà ngành nghề của họ thực sự được hưởng. Và nếu, trong thời gian rảnh rỗi, các em cứ chơi với những người các em yêu quý, thì các em lại sẽ thấy mình lạc lúc nào không hay vào cái đích thực “ở bên trong”: các em sẽ thấy mình ấm áp và an toàn ở chính giữa một thứ mà nhìn từ ngoài vào trông thật giống một Vòng Trong. Nhưng khác biệt nằm ở chỗ tính chất bí mật của nó là tình cờ có, tính chất loại trừ của nó chỉ là sản phẩm tình cờ sinh ra; không ai đến với nó dưới cám dỗ của sự “biết với nhau thôi” hết, vì rằng nhóm ấy chỉ là ba hay bốn người thích nhau và gặp nhau để cùng làm những việc họ thích làm. Đó là tình bạn. Aristotle đặt nó lên hàng các phẩm hạnh con người. Đến nửa hạnh phúc trên đời này có được là nhờ nó, và không một người nào thuộc về Vòng Trong lại có được nó hết.

Kinh Thánh dạy chúng ta rằng ai xin sẽ được. Lời này đúng lắm, nhưng đúng theo nghĩa nào thì tôi chưa đi sâu ngay được. Nhưng nguyên tắc hồi đi học “them as asks shan’t have”^[1] lại cũng có cái đúng của nó. Với một thanh niên mới vào đời, thế gian đầy những thứ “nằm sâu bên trong”, đầy những mối thân cận khiến người ta hoan hỉ, đầy những mối quan hệ chia sẻ bí mật. Chàng thanh niên muốn bước vào tất cả. Nhưng nếu anh ta đi theo ham muốn đó, anh ta sẽ không chạm đến một thứ “ở bên trong” nào đáng chạm đến hết. Con đường đích thực lại nằm ở hướng ngược lại kia - cũng như căn nhà trong cuốn Alice Through the Looking Glass vậy.