Phần thứ hai - Chương II (II)

II

 

Cảnh dậy thật sớm, những biệt thự xung quanh còn say ngủ, qua những kẽ hở của cửa sổ đóng kín nhìn thấy ánh mờ tối, nghe tiếng đàn dưới bếp đang đun nước buổi sáng. Giấc ngủ làm Trọng co quắp thảm hại, nét mặt nhăn nhó. Bước xuống cầu thang còn chập choạng nồng những hơi thở phì phò dưới các bục gỗ, Cảnh rửa mặt bên bể nước quay lưng lại phía những người đàn bà ngồi xổm trước các bếp lửa cháy hồng. Người thiếu nữ cuống trí, đêm qua phá phách chạy nhào ra cổng trong giờ giới nghiêm, chắc đã bị trói và mệt thiếp đi. Cảnh rùng mình khi ngửng lên nhìn màn trời nhờ mầu sương, bầu trời trải trên những cánh đồng nước buổi chiều chiến tranh dữ dội. Ngoài phố còn vắng tanh, chiếc tàu điện sớm chạy mau trong phố xa. Cảnh đi vào phố hàng Bông, hai bên hàng phố chưa mở. Từ trên tàu điện ngoài Ô Cầu-giấy vào, những người đàn bà nhà quê mua phân của thành phố ném vội những đôi quang gánh và thúng không xuống giữa đường, rồi chia tản chui lẫn vào trong các cánh cửa hé sớm hoặc các ngõ dẫn vào cửa sau. Khoảng tám chín giờ sáng, họ kĩu kịt gánh đi trên hè mùi xú uế nực phố xá, đón tầu về làng. Qua bờ Hồ, Cảnh chỉ gặp những người lao động đi làm sớm. Tháp Rùa nổi xa hơn trong một làn sương mỏng, một vài chiếc xe vận tải nhà binh chạy rầm rập không đếm xỉa đến tốc lực. Cảnh ghé vào trong kẹt ngách lọt trong tòa nhà lớn của phố Trường-tiền ăn sáng; kẹt chật hẹp có hình chiếc mui cong dần, có lẽ nằm dưới một chân thang không thể trông thấy. Bánh tây dòn, cà-phê nóng. Bánh nướng trên vỉ sắt, trước khi được mổ đôi, nhồi “ba-tê”, rắc muối tiêu đựng trong hộp thuốc 999 lóc xóc. Cà-phê đun trong ấm sắt đặt trên bếp lò quạt luôn tay, than nổ tí tách. Cảnh ngồi quay mặt ra ngoài hè, chỉ thấy một khoảng ngắn những viên gạch ô vuông nhỏ, bờ lề đá xanh lỗ rỗ, một cây cột của mái hiên bên kia vỉa hè, cánh cửa sắt kéo lên xuống che một mặt tủ kính. Một người dựng xe đạp ngoài vỉa hè, sách túi bao da vào hiệu, cất bánh tây. Cảnh ăn chậm chạp đợi thời khắc trôi qua, nghe tiếng động buổi sáng dâng lên từ từ trong phố.

Cảnh đi bộ trở ngược về thư viện. Hiệu thuốc tây lớn ở góc bờ Hồ đổi chủ, hai ba người thợ mộc đang bắc thang sửa lại tên bảng hiệu. Tên dược sĩ này giàu thật nhanh, chuyên bán thuốc cho hậu phương, hắn ủng hộ kháng chiến đấy. Sống làm sao nổi với đám trí thức trong thành này. Một lớp trí thức mới... Cảnh muốn có Thạch ở đây để hỏi: Cậu tin tưởng vào cái gì mới được? Chắc chắn hắn sẽ văng tục: Merde. Thư viện chưa mở cửa. Cảnh bước lên trên bãi cỏ còn ướt, đến ngồi dưới gốc đa, chiếc rễ cây ẩm. Trong nhà chứa xe, một vài người đang ăn sáng của hàng vợ chồng người lao công giữ xe của thư viện. Trên thềm, trước tấm cửa kính dầy nặng nổi vân viền sắt đen, hai người ngồi quay mặt trông ra đường. Luống hoa vàng nhạt, đỏ hoen chạy viền quanh bãi cỏ. Cảnh thoáng nghĩ đến cuộc hẹn buổi tối. Không hiểu thái độ của Trọng như thế nào từ giờ cho đến ngày lên đường? Thật khó khăn cứ phải nhìn nhau hằng ngày và biết không thể nào còn đồng ý với nhau được nữa. Trong trường hợp phải quay trở lại? Đám người tụ tập trước bực thềm đông hơn, trong ấy có Trọng. Có lẽ anh không nhìn thấy, mắt cận thị nặng, anh cắp chiếc cặp da đen cũ, ngờ nghệch, lạc lõng. Từ ngoài cổng, ông già trông nom trật tự phòng đọc sách, có nhiệm vụ nhắc nhở những người trò chuyện ồn ào hay đánh thức những người ngủ gục buổi trưa ngay trên ghế, mặc áo thâm chùng đạp chiếc xe cót két chạy vào, chiếc ô buộc trên ống xe; ông giơ tay vẫy chào đám người đợi nói lớn: Còn sớm, còn sớm. Người ông thấp bé, dáng đi thủng thỉnh, khi ông mở khóa cửa bị đám người đứng sau che lấp. Cảnh ngồi yên, đợi năm phút sau mới vào và trông thấy Trọng đứng trong ngách không có bàn đọc trước tủ ô kéo cao chọn sách. Người thủ thư đang bước lên bục đặt ghế ngồi có thể quan sát khắp phòng đọc, nhếch mép cười chào. Cảnh đến chiếc bàn trong góc tìm chỗ ngồi khuất, tựa đầu nghỉ ngơi. Trên đầu tường những khe hở được che kính chùi sạch để thêm ánh sáng cho phòng đọc, cành lá phượng xanh không còn hoa. Tiếng kèn xe hơi ngoài đường bị cản lại vì những mặt kính dầy trong suốt che quanh cửa vào phòng đọc. Cửa sổ lớn rộng trông xuống vườn sau để trống. Tiếng dép lẹp kẹp của ông già trông nom trật tự, chốc chốc rời chiếc bàn nhỏ bầy ngay lối vào phòng. Tiếng ô kéo rút ra, đóng vào, bước chân đi nhẹ trên sàn, tiếng sì sào loáng thoáng, tiếng ho, sịt mũi, tiếng chân ghế bị kéo trên gạch hoa... Trọng ngồi ở chỗ không trông thấy. Trong khi đợi mượn sách Cảnh về chỗ nhìn mặt bàn dài lên nước đen, những ngón tay xòe đặt trên màu gỗ bóng nổi vân. Chuyến đi này chỉ có một người Cảnh muốn được đi cùng là Thạch, chỉ có nó. Nhưng nó đã bị đầu độc bởi những Gide, Malraux, Sartre, Koestler... bởi bọn existentialistes. Nó không thoát khỏi được những ý niệm trừu tượng những thắc mắc siêu hình viển vông, không thoát khỏi được giới hạn của giai cấp. Nó đi vào chiến tranh như tìm sự tự hủy; Cảnh ân hận đã không thuyết phục nổi Thạch, không đủ can đảm đối đầu quyết liệt với Thạch; ở nó ngầm chứa một sức mạnh mù tối khiến chính mình bối rối hoang mang khi đối diện. Không như Trọng, Trọng vững vàng quá nên dễ nhận thấy sự chia lìa. Những cơn giao động mãnh liệt của nó như muốn lôi cuốn cả mình vào trong. Hồi Cảnh truyền cho Thạch hai quyển gối đầu giường của mình là Principes fondamentaux de la philosophie và Principes élémentaires de l’économie politique, Thạch bỏ cả gần năm học không để ý đến thi cử để nghiền ngẫm Marx; Cảnh hỏi: Cậu có hiểu nổi không? Thạch: Phải cố banh óc ra mà hiểu, người thủ thư lúc đầu rất dè dặt khi cho mượn sách, lưu ý Thạch nên cẩn thận, và Thạch nói: Xem chơi thôi mà, xem cho biết. Cả buổi sáng, Cảnh không giáp mặt Trọng. Thư viện vơi dần, buổi trưa nặng nặng đến êm ả, màn ánh sáng cũng không thấy chuyển đổi. Khi Cảnh gấp tập La Révolution française của Soboul lại, ngoái cổ nhìn lên chiếc đồng hồ treo, đã một giờ trưa. Cả phòng đọc sách không còn một người, trừ ông già ngồi ở bàn gà gật trước tờ báo hằng ngày trải cả hai trang. Cảnh xuống sân, vào nhà chứa xe, ăn trưa. Người chồng úp chiếc mũ vải trên mặt, nằm dài trên ghế, người vợ tựa lưng vào tường lim dim mắt. Cảnh gõ gõ vào mặt kính đánh thức. Một cái bánh tây, cốc cà-phê sữa, xong bữa trưa. Vào khoảng ba giờ An đến, nét mặt hốc hác, mắt lờ đờ thất thần thiếu ngủ, ngồi trước mặt Cảnh, khoanh hai tay trên mặt bàn, nhìn thẳng mà như không thấy Cảnh. Một lúc An hỏi: Thấy Đồng không? Cảnh lắc đầu; Hay là nó ốm nặng? Chết? An vừa nói vừa cười nụ cười ngơ ngẩn. Cảnh nhìn chăm chú, xét đoán tâm trạng của An, rồi lại cúi xuống trang sách và An bỏ đi lúc nào Cảnh không hay. Nhiệt độ buổi chiều rớt một cách đột ngột theo với màu ánh sáng phủ lên từ lúc nào trên da mặt cảm giác tê lạnh. Đèn trong phòng bật sớm, các lò sưởi dưới các chân cột lớn được đốt lên, những bóng đèn trắng đục lớn treo bằng giây xích tỏa một thứ ánh sáng dịu nản. Cảnh rời thư viện về quán cơm trọ. Đứa con gái nhà trọ vừa dọn bàn vừa than thở với mẹ về chợ búa đắt đỏ. Bữa cơm dọn lên trên hai ba cái đĩa nhỏ một món kho, một món xào, đĩa dưa và một bát chiết yêu canh váng mỡ. Tráng miệng một quả chuối quắt, vỏ thâm ướt nước. Ngoài đường người qua lại hấp tấp trong một cơn mưa rắc bụi. Từ cái ra-đi-ô đặt trên xích-đông gần quầy phát ra tiếng hát ân tình nỉ non. Trong một thoáng, Cảnh rung động vì giọng hờn oán kể lể của nữ ca sĩ. Phút rung động thật ngắn đào một hố trống, trong cảm xúc, Cảnh nghe giận cái tiếng hát đìu hiu vô tư như một luồng gió tan lẫn trên các chòm cây. Không thể còn sự ngây thơ, không thể còn những mơ mộng vô tội, người ta chỉ có thể mơ mộng bằng kiếp sống, bằng hành động. Chỉ còn có thể một giấc mộng... giấc mộng của những Robespierre, Saint-Jus, Marat...

Ngoài đường mưa chỉ vừa đủ bám lên áo dạ, Cảnh thầm mong Trọng không trở về nhà và cũng mong Trinh không đến. Cảnh không về thẳng, đi vòng đến thăm Hương. Hương đang ngồi đọc truyện Tàu cho bà mẹ nghe, bà ôm cơi trầu trong lòng mắt mơ màng. Hương nói: Anh có thể đi sớm được... Vừa có người vào. Ngày kia anh đến tôi, tôi sẽ đưa anh đi gặp. Bà cụ già nhai trầu bỏm bẻm, hấp him ngắm Cảnh. Người anh lớn của Hương, công chức sở Thông tin, ở trong buồng đi ra, bắt tay Cảnh và cũng nói: Nếu tôi không có gia đình, không bận gánh nặng... tôi cũng đã ở lại ngoài kia rồi. Câu chuyện xoay quanh các nhân vật đang cầm quyền, thành tích, dĩ vãng, những âm mưu bẩn thỉu. Áp-phe sợi, gạo, muối, áp-phe thiết lập thị xã Đồng-quan. Hơn tám giờ Cảnh mới rời khỏi nhà Hương. Trinh đứng đợi ngoài ngõ, dưới gốc cột đèn, áo nhung màu huyết dụ. Cảnh đi tới và hỏi:

— Cô không đi xem kịch?

— Em đợi anh.

— Cô có gặp ai trên buồng tôi không?

— Không.

Trọng không về, có lẽ anh có giờ tại Văn-khoa. Cảnh rút khăn tay lau da mặt nhờn nhớp bụi nước.

— Cô lên buồng chơi không?

— Em hẹn con bạn đợi ở nhà Hát lớn.

Trinh chờ Cảnh nói, ôm chiếc sắc tay vào ngực như muốn che gió, vén cổ tay xem đồng hồ.

— Cũng gần đến giờ rồi, tôi đưa cô đi.

Trên vỉa hè, men theo bờ tường Hỏa-lò, đèn sáng không bóng cây che. Tiếng guốc cao gót kêu nhịp. Trinh bọc hai tay trong mép vạt áo trước giữ thẳng. Đường Hai bà Trưng rộng, ướt bóng chạy hút theo ánh điện và cây vào trong tối.

— Em thích đi bộ dưới trời mưa, đi mãi cũng được. Nhiều tối học bài, trời mưa em chỉ muốn được khoác áo mưa ra phố mà không được... Anh có thích như thế không? Có khi các anh là con trai, các anh được tự do nên các anh không hiểu được tâm hồn bọn con gái chúng em…

— Mưa tôi chỉ muốn ngồi nhà. Ra ngoài rét lắm...

Cảnh cất tiếng cười nhẹ nhõm, tiếng cười như của một người khác. Muốn nhớ một vài câu hát, một câu thơ... mà không thuộc nguyên vẹn một câu nào. Lối mòn thơm mãi... Những chiếc xích-lô vượt qua mặt nhẹ nhàng êm ái. Trinh đi ngang qua đường sang phía vỉa hè ít ánh sáng. Lối gạch lát cỏ len lấn hai bên.

— Tạnh mất mưa rồi. Lần thứ nhất em được đi chơi ở phố vắng này... một mình. Anh cứ nghĩ xem tối đến là bọn con gái đóng chặt cửa bị giam ru rú trong nhà. Đêm tối thành ra là của riêng của con trai. Hễ đứa nào thích đi lang thang buổi tối là các cụ cho là hư rồi. Một mình... ngoài phố vắng là người ta nghĩ không tốt. Có công việc gì phải đi qua thì vội vàng hốt hoảng đâu còn đầu óc mà hưởng thú vị. Phải không anh? Tại sao con gái không có thể đi dạo chơi ban đêm như con trai những lúc buồn bực. Đêm trong thành phố quyến rũ lắm chứ. Em chỉ muốn được đi không mục đích rồi về nhà ngủ một giấc chắc ngon.

Trời lộ ra trong những khoảng trống của vòm cây, sáng vàng từng nhịp ánh pha rọi ngang.

— Không thơ mộng như cô tưởng đâu. Cô quên rằng cô đang ở trong một thành phố chiến tranh, thành phố bị chiếm đóng... Bất cứ lúc nào...

Cảnh bỏ dở câu nói, không nên khuấy phá phút mơ mộng của Trinh, cũng chẳng lợi ích gì. Những thiếu nữ tiểu tư sản thành thị không nhận thức nổi những quy luật xã hội như số mệnh khốc liệt của mình. Để cho Trinh được đi trong màn đêm huyền ảo của nàng và Trinh sẽ tới gặp... Bước của Trinh chậm, lúc nào Cảnh cũng đi trước một vài viên gạch và thỉnh thoảng đứng lại đợi.

— Cô có đến kịp không? Bạn cô sẽ sốt ruột. Hay đi xe, cô đi xe đi... tôi về.

— Không. Mặc cho nó đợi. Không thì nó vào xem một mình... Chẳng mấy khi em được đi trong phố đêm. Anh bảo thành phố chiến tranh, bị chiếm đóng... Mình tránh đi. Rẽ đi anh. Đừng đi qua chỗ kia... Vẫn phải còn những phố riêng của mình chứ. Đêm vẫn còn những lúc không có tiếng súng.

Tránh cái quán rượu sáng trơ giữa đại lộ vắng, nghêu ngao tiếng hát của anh lính Tây say ma petite folie, ma petite folie... Trinh đẩy khuỷu tay Cảnh rẽ vào con phố nhỏ ngang, hai bên biệt thự rào cây kín.

— Năm nay cô Trinh bao nhiêu tuổi nhỉ?

— Mười chín tuổi tây, hai mươi tuổi ta.

— Học xong cô định làm gì?

— Em không biết.

Vỉa hè hẹp chỉ vừa đủ mình Trinh đi, Cảnh bước dưới đường. Trình bứt những lá cây bên các rào ném xuống.

— Mai kia yên, em chỉ ước được sống ở nhà quê. Em không quên được kỷ niệm mấy năm tản cư. Ở nhà quê, làm vườn, đọc sách, nuôi con...

Trinh thốt cười nhí nhảnh, tưởng như giấc mộng ấy trong một ngày gần đã tới. Không biết rằng xã hội này còn nhiều vấn đề phải giải quyết còn phải chịu xáo trộn nhiều năm... Chiến tranh còn dài lắm và cái trang trại trong mộng tưởng của Trinh cũng là một mục tiêu bị tấn công.

— Tôi sống mãi ở nhà quê, chán lắm. Như thế cô cần phải lấy chồng thi sĩ mới được...

— Chồng làm ruộng không được hay sao anh?

— Lãng mạn... Cô không biết rồi xã hội mình phải cách mạng. Hiện thời người ta đang làm...

— Cách mạng... em có bảo không cách mạng đâu. Thế cứ làm cách mạng là phải diệt trừ mơ mộng, là không...

— Cô còn ngây thơ lắm.

Trinh nín lặng như bị đè nén, ấm ức, dừng lại. Con phố nhỏ mở ra một đại lộ, bên kia đường là chiếc cổng sắt của một hãng xưởng lớn. Không có chỗ cho Trinh, không thể bận tâm, những người như Trinh phải bị hy sinh cùng với những giấc mộng tiểu tư sản. Trinh nhìn theo chiếc ô-tô chạy ngang, lặng lẽ xuống đường rẽ về bên trái và lại thủ hai tay giữa vạt áo trước. Cảnh không biết lúc này là mấy giờ, lối đi dẫn về khu Đại-học.

— Trong lớp em, dạo này chúng nó hoạt động chính trị hăng lắm... Truyền đơn rải lung tung trong giờ học. Không còn biết đâu mà đọc nữa. Mấy con bạn thân của em cũng chê em là ngây thơ, mơ mộng, lãng mạn, lạc hậu, không chịu tham gia phong trào... Em thì em nghĩ có mình hay không cũng chẳng thiệt hại gì cho ai. Nếu mình lấy đấy làm lý tưởng, lẽ sống của đời mình thì khác... Còn em, em không có đầu óc cách mạng, em chỉ nghĩ được những điều thường thường...

Đế guốc của Trinh dẫm lên trên một đoạn lá khô trải lót vỉa hè nghe lạo sạo tiếng gẫy dập của cánh lá. Trinh sẽ lấy một người chồng và sẽ trở thành bất cứ một người đàn bà nào theo ý muốn khuôn nặn của chồng. Trinh sẽ sung sướng hay khổ sở? Hạnh phúc cũng như tự do chỉ là huyễn hoặc trong một thế giới đang băng hoại. Cảnh nhìn chiếc bóng in trên hè chuyển động theo bước đi và theo ánh sáng của những ngọn điện cách quãng đều đặn.

— Bao giờ thì anh đi? Ngày nhất định ấy...

— Tôi chưa chắc chắn.

— Anh ra hậu phương có phải không?

— Làm sao cô biết?

Trinh không đáp, đưa một tay lên gỡ tóc xòa trên trán. Cảnh ngoảnh mặt chỗ khác, tránh cái nhìn của Trinh. Gió thổi là, cuốn một góc vạt áo nặng. Bên góc phố tối, một gánh bánh tây và cà-phê đỗ không có khách nhưng vẫn đang quạt bếp. Cảnh đứng lại mua thuốc lá và hỏi:

— Cô uống cà-phê không? Có dám không?

Trinh đứng vịn vào đầu chiếc tủ kính, ngần ngừ:

— Đằng nào đêm nay em cũng không ngủ được...

Cà-phê đắng làm Trinh nhăn cả mũi. Người đàn ông bán hàng đội mũ dạ sụp tò mò quan sát Trinh, áo của Trinh mới và sang quá so với bộ quần áo của mình. Cảnh nghĩ mình bắt đầu nghiện cà-phê thuốc lá, những thú tiểu tư sản khó dứt, bỏ đi là vừa. Cái xã hội này sẽ chiều chuộng mình, tạo nên những thói quen để giam hãm. Nhà thương Đồn Thủy ở trong phố đầy cây tối hơn, chiếc sân cỏ phẳng chạy dài mở rộng dần hết phố hàng Chuối. Khuya lắm rồi, khói thuốc bị gió thổi hết hương vị.

— Làm sao cô biết tôi ra hậu phương?

— Em đoán phỏng thế. Các anh nếu không đi lính thì chỉ có thể ra hậu phương...

— Cô nhầm. Có thể trốn ở trong này cũng được...

Những tòa nhà của trường Đại học sừng sững trong bóng đen. Một đôi cặp tình nhân bình dân lẩn lút đứng dựa các gốc cây. Cảnh ngượng hộ Trinh nhưng hình như Trinh không chú ý đến.

— Anh đi anh có buồn không?

— Có gì mà buồn. Tôi không phải là dân Hà-nội mà...

— Anh không nhớ đến một cô nào... Người ta đợi anh và có thể đêm đêm người ta khóc nhớ…

— Cô nào? Không ai yêu tôi và tôi cũng chẳng yêu ai hết.

Cảnh cười, tiếng cười nhẹ mỏng rớt mau, dừng chân châm nói điều thuốc mời. Bắt đầu thấy chóng mặt nôn nao như những đêm đi nhiều, nói nhiều, hút nhiều thuốc lá với Thạch và Đồng, giữa những cơn gió lạnh.

— Anh hút nhiều thuốc lá quá.

— Mới chỉ có ba điếu.

— Nhưng anh hút liền không nghỉ.

— Không hề gì. Ra ngoài kia là hết hút thuốc.

— Anh đi chắc còn lâu mới về Hà-nội.

— Tùy tình hình. Có thể nhanh, có thể chậm, nhưng chắc chắn là thế nào cũng phải về Hà-nội.

Lúc ấy Thạch ở đâu? Đồng ở đâu? An ở đâu? Trinh ở đâu? Chắc chắn là về. Có phải bỏ đi vì biết chắc chắn được trở về? Còn Thạch?

— Vở kịch dài. Sợ đến giới nghiêm mới tan.

— Em không muốn xem nữa...

— Cô nên xem cho biết... Vở kịch hay... Còn buổi nào nữa không? Còn tôi cũng phải đi xem.

Trên thềm nhà Hát lớn vắng lặng, đèn sáng, không bóng người. Cảnh đưa Trinh đi giữa khoảng công trường rộng, tiến lên từng bực chậm chạp.

— Hay thôi em về... Chắc nó vào xem rồi.

— Cô cứ vào thử xem. Nhỡ cô ấy đợi thì sao.

— Chắc nó chẳng đợi đâu.

Cảnh bước vào trong vùng sáng rỡ của hành lang ngoài nhà hát. Khuôn mặt Trinh lộ lên như một con trăng mọc, con trăng đột ngột mọc lúc nửa đêm giữa cảnh u tịch, ngửa nhìn; cặp mắt mở lớn được ủ trong những ý nghĩ ngủ chết. Trinh, Trinh, đây này... bắt tao đợi lâu quá. Mới xong màn tự mộ thôi. Cảnh quay lưng đi mau xuống các bực thềm, rẽ ra bờ sông và ngồi nghỉ trên bảng đá công viên trước viện bảo tàng. Khi Cảnh trở về đến nhà, nghe vắng lặng tứ bề, người thiếu nữ cuống trí không lên cơn nữa sao. Trọng chưa về, hay không về. Không đóng cửa buồng, không bật điện, không cởi quần áo, Cảnh nằm dài trên phản nhìn bóng tối.