Phần thứ hai - Chương I (I)

I

Hai ngày liên tiếp, mưa ngâu bỗng nặng hạt, gió lộng, trời sũng nước, mặt hồ Tây nặng sánh như chất dầu; nửa đêm ngày thứ ba của cơn bão rớt, trời đổ mưa giông, Đồng chợt thức giấc khoan khoái. Giấc ngủ yên lặng tĩnh mịch trong tiếng nước đổ, không bị khuấy đục bởi những mộng mị quen thuộc, hơi thở nhẹ nhõm, lưng và ngực không bị mồ hôi trộm. Cuốn tròn trong chăn bông, nghe gian nhà rộng vắng như không còn ai ngoài mình, bên ngoài cây cối vật vã từ trên vùng cao, thiếp dần trong nỗi nhớ nhung xoay tròn không đối tượng. Mọi hình bóng trôi miên man như tiếng nước chảy đầu mái hiên. Tỉnh dậy buổi sáng Đồng vẫn tưởng mình vẫn cười mãi bâng quơ từ nửa đêm đến sáng.

Trận bão qua hẳn, trời mùa thu trở nên mờ mịt lao đao trong những cơn heo may tẩm lạnh; Cây cối trong vườn ướt sơ sác, ngoài sân gạch lá úa rụng đầy. Ngồi xổm trên hàng hiên cao của nhà trên, rửa mặt trong chậu thau đồng nước bốc khói, Đồng ấp chiếc khăn bông dày kín mặt nghe hơi nóng ran trong da và nghĩ mình đang hồi hộp. Hôm nay chủ nhật đây, ngày hẹn đầu tiên với Nga. Nga, Nga, cặp mắt rạng ngời như đêm mùa hè thượng du, như tiếng hát của Hà bay ở giữa trời... thông minh, hóm hỉnh, riễu cợt hơn cả mình nữa, Đồng bật cười khúc khích, mẹ mặc áo bông đang quét dọn nhà ngang, tiếng chổi sẽ soèn soẹt, hai con chó nằm liếm bộ lông nhớp nháp. Bộ bàn ghế gỗ cũng ẩm, cốc sữa được đậy bằng một tập sách mỏng, Contribution à l’esthétique, cái bánh tây trong chiếc đĩa nhỏ, giỏ nước và đĩa chén đã được chùi rửa sạch bóng.

Đồng vừa ăn sáng vừa ngẫm nghĩ: phải tự làm psychanalyse mình mới được, sự sợ hãi kỳ quái là một thứ mặc cảm chưa được đặt tên, yêu Nga cũng là một lối tự psychanalyse mình hả?

Vỏ bánh xe đạp dựng bên tường đỏ hỏn không mảy bụi, u già kém mắt đã chùi rửa mất mấy “sô” nước mưa với mẹ đứng bên chỉ dẫn; những mẩu bánh vụn rơi vãi trên mặt bàn, trên đùi và gấu áo len. Đồng mò mẫm túi áo sơ-mi mặc trong điếu thuốc lá nhầu nát cong queo, vuốt lại cho thẳng đi xuống nhà ngang vào bếp. Mẹ cúi xuống cầm đôi đũa sắt gắp một cục than nhỏ, đưa cho châm thuốc, bàn tay rån reo run yếu: “Cậu lại hút thuốc rồi”. Đồng bập mạnh hơi, thuốc khó cháy nghe hơi khét, nhựa vàng lan lùi theo đốm lửa, không dám nuốt khói, thổi ra khỏi miệng và làm cay mắt mình. Mẹ bước theo sau, trở lên nhà trên bảo: “Hôm nay vợ chồng anh Thái đưa các cháu về chơi đấy”. “Con lên phố chốc về ngay”.

Đồng thay quần áo, quấn khăn quàng cổ, đội chiếc mũ nồi nhìn thấy tấm ảnh chụp chung với Thạch treo trên tường: Thạch đứng gác một chân lên chiếc bể non bộ ngoài sân, cười rộng miệng. Không biết hắn nghĩ thế nào khi hắn biết mình yêu Nga, em gái của An? Hắn chưa bao giờ đặt chân vào trong gian phòng khách sang trọng, trần thiết Tây-phương; Bộ xa-lông với những chiếc ghế bành lớn ngồi lọt thỏm, những ấn bản hội họa mới (một chân dung đàn bà của Modi giống như Liên của hắn), chiếc đàn dương cầm đen huyền, các lũng tường dấu ánh đèn, bức tượng nhỏ khỏa thân bằng đồng, chiếc đèn đứng chụp trắng, chiếc gạt tàn bằng pha lê lớn bằng chiếc bát chiết yêu... Bây giờ nó đang ở trong đồn nhìn quanh làng mạc sơ xác và thù địch, những cánh đồng chiêm ngập nước không nhớ và không nghĩ đến ai, ngay cả Liên nữa, phải thế không? Đồng huýt sáo miệng, ngày nay chắc không còn người đi lại dưới cửa sổ gác người yêu để thổi sáo một bài ca tình tứ phải thế không Thạch?

Đồng vác chiếc xe đạp xuống sân, dắt qua vườn đi ra lối sau. Chú Tư đang quét dọn mặt đất, vun lá quả rụng thành từng đống, ngừng tay chống cây chổi cán dài trước ngực, chú khoác chiếc áo dạ lính tây rách hai khuỷu tay - chú ở bên hàng xóm giúp mẹ công việc vườn tược: “Cậu Đồng đi chơi sớm thế?” Đồng đẩy xe ngang qua đống quả ủng đã thu gọn, cười khinh khích. Chiếc cửa gỗ ướt mủn, rêu nhờn, Đồng nhấc xe lần nữa qua khỏi ngưỡng cửa, dựa thân xe vào sườn, chùi mùn gỗ trong tay vào áo len và đứng thở. Bãi cỏ hoang mọc lan nhanh sau mấy ngày mưa dầm, đường dốc mãi tít trên cao nhìn lên chỉ thấy mép như một bờ đê, phải đẩy xe theo lối mòn ngoằn ngoèo giữa đám cỏ ướt hết gấu quần, tại sao lại đi lối này? Trên dốc Quần-ngựa, gió hút bạt cả hơi, bánh xe lăn theo sức kéo tự nhiên nghiến đá sạn nhỏ lào rào bắn sang hai bên; hồ Tây thấp thoáng là những miếng xanh lục giữa các chòm cây và mái nhà dưới thấp, con tàu điện chạy dưới đường Thụy-khê không tiếng động, cây gạo già Quảng-bá mờ nhạt như nhìn qua một đám khói. Buổi sáng ngồi đọc sách trên bờ gạch sau đình làng, dưới gốc sung; lớp học trong đình nghỉ vắng-anh chàng thầy giáo có lẽ còn là học sinh trên phố giảng thơ kháng chiến say sưa cho bọn học trò trẻ con chẳng hiểu mô tê mù tịt—nắng lấp loáng ngoài khơi xa, sung rụng lõm bõm dưới chân, sóng sô vào bờ gạch, nước bẩn rong rêu, chiếc thuyền đánh cá lờn vờn quanh những đám bèo rải rác; Đồng úp sách vào ngực, lim dim mắt... Tellement attendu, tellement tellement, tellement, tellement, tellement, tellement, tellement, tellement et tellement attendu... Tellement, espéré, desespéré, espéré, desespéré, espéré, desespéré, espéré, desespéré, espéré desespérément espéré... Thảng thốt tự nhủ: tại sao không yêu Nga? tại sao không? Phải yêu Nga, phải yêu... như trong cơn mơ, nhảy xe điện lên phố, tàu chạy nhanh trên đoạn đường ngoại ô, chuông giật hồi và chậm dần khi vào phố, xuống nơi trạm tránh nhau cuối dốc vòng, đi bộ một quãng; sực nhớ tới thái độ vô lý, Đồng chỉ gặp Nga vài lần tại nhà khi đến tìm An hoặc ngoài phố khi Nga đi với bạn, sẽ làm gì, nói gì, không biết nhưng phải yêu Nga, yêu Nga, tại sao không? Càng đến gần nhà Nga càng thấy mệt, yếu như sắp đứt thở, yêu cho rõ mình không thể làm gì khác, yêu vì chỉ còn lại những giây phút mịt mùng. Tiếng chuông reo phía sau, ouvrez-moi cette porte... où je frappe en pleurant, tiếng guốc chạy trên lối sỏi, mái tóc cặp đong đưa, tiếng cười ròn rã tinh nghịch. Anh An đi vắng, cả nhà đi vắng, mời anh vào chơi. Đồng ngồi vào ghế bành, duỗi dài chân, ngực trống rỗng. Anh làm sao? Chắc anh trúng gió để em lấy thuốc anh uống, Nga bỏ vào trong nhà, lâu, Đồng tỉnh dần, cố gắng thở điều hòa. Anh thấy khá rồi hả? Đồng để hai viên thuốc trắng lên mặt bàn, cầm cốc nước trong vắt nhìn. Ngoài cửa sổ cây lá khua động, màu xanh chấp chới. Anh nghĩ gì đấy? Anh tìm mắt Nga trong cốc nước, bàng hoàng đợi phản ứng của Nga, lim dim mắt để khỏi nhìn, để chỉ thấy những ảo ảnh. Anh thấy thế nào? Đẹp như buổi sáng này vậy. Không khí buổi sáng trong vườn Bách thảo âm u, mát dịu, khoảng sáng trên các mặt hồ nước trong im với những lá sen tàn úa. Đẹp bằng mắt cô Phương không? Mở choàng mắt, có lẽ An nói với Nga về Phương, im lặng trải rộng dịu dàng. Uống vội hết cốc nước, mắt Phương, mắt Phương không nhớ được. Nga bật ngửa cổ cười ròn, riễu cợt. Un soir de demi-brume à Londres un voyou qui ressemblait à Mon amour vint à ma rencontre Et le regard qu’il me jeta Me fit baisser les yeux de honte...

Nga mặc áo dạ màu gạch, ngồi yên xe đạp đỗ tựa vào vỉa hè trước đền Quan-thánh, trông về phía đường Bưởi.

An đứng trước tủ sách cao khỏi đầu ngắm nghía; sách đủ loại: philo, éco-po, histoire, sociologie, littérature, science, religion, civilisation... Bộ bách khoa tự điển Anh chiếm nguyên một kệ dài, không đóng gáy phô những bìa khác nhau hỗn độn, hoa mắt.

— Anh cũng đọc cả droit nữa hả?

— Để làm tài liệu. Sau này cần dùng, rồi đến lúc phải có cái Constitution cho xứ này.

An nhón gót rút lấy quyển Marie của Trotsky:

— Tôi kiếm mãi quyển này ở ngoài phố không thấy.

An nhìn ra ngoài ban công, đường Yên-phụ cao hơn tầm gác, bến xe khuất về bên trái, tiếng động từ trên đổ xuống, từ dưới dội lên. Dưới phố thấp một cái máy nước công cộng nằm ngay dưới chân những thềm gạch nối với đường Yên-phụ, những người đàn bà ì ạch quay ngang đôi thúng đang leo từng nấc ướt nhẹp bẩn thỉu. Đầu phố phía hàng Đậu, một xưởng chữa ô-tô khua vang những tiếng gõ đều đặn vào thùng sắt trống và xa hơn tiếng ào ào thỉnh thoảng tuôn đến cửa chợ hàng Khoai. Nghiêm đang chăm chú chuyên trà, gian phòng vuông vắn thoáng khí, hai cửa sổ mở trông ra những mái ngói lô nhô của phố hàng Đậu, sân thượng phơi quần áo. An vừa lật giở những trang sách vừa đi tới ngồi đối diện với Nghiêm nơi bàn thấp đặt ngay giữa phòng, nhấm nháp hương trà mạn sen trong chiếc chén hạt mít.

Nghiêm cầm hai tập giấy bản in ronéo để trên bàn, giở nhìn các trang:

— Anh đọc hết chưa? Nghĩ thế nào?

— Anh viết hay đấy chứ.

Nghiêm vội cải chính:

— Không phải tôi, anh em họ viết... Chúng tôi phổ biến nhiều ra ngoài hậu phương hơn trong vùng quốc gia này. Cốt để cho cán bộ của kháng chiến đọc.

An ngửng lên nhìn vào Nghiêm, các anh lại muốn “lòe” bọn thanh niên. Nghiêm chỉ mới ngoài ba mới, vẻ thư sinh nho nhã, không có dáng một người hoạt động, thường ra thư viện đọc sách, ghi chép chăm chỉ. Hắn làm quen với Cảnh, rồi bữa cả bọn, cho mượn xem những tài liệu của kháng chiến; một bữa tình cờ nghe Thạch cãi nhau với Cảnh về định nghĩa giai cấp, hắn phụ họa đứng về phe Thạch công kích chủ nghĩa mác-xít với luận điệu vững vàng của người có nghiên cứu vấn đề, Cảnh nghĩ nhắn có thể là angent của phòng Nhì.

— Riêng ý tôi, tôi thấy các anh mystique quá. Để chống lại chủ nghĩa mác-xít mà các anh lại đi khai thác cái tinh thần dân tộc thần bí, xử dụng thần thoại, tôi e...

Nghiêm cầm nghiêng ấm trà sửa soạn rót vào chén, lắng nghe, xong mỉm cười tiếp tục rót nước vào chén và nhấc ấm nước sôi đặt dưới chân ghế chuyên vào ấm trà.

— Để chống lại lập trường giai cấp, tôi hỏi các anh đứng ở lập trường nào?

— Đó là điều bọn tôi thắc mắc. Có lẽ không giải quyết nổi. Nhưng tôi thấy dựa vào ý niệm dân tộc thì mơ hồ trừu tượng quá.

— Anh không đọc trong này bài chúng tôi bàn về sử quan của chúng tôi hay sao?

— Có, tôi có đọc. Nhưng cái quan niệm về giòng sống, giòng sử của nòi Việt, với nòi Hán của các anh tôi nghe nó gần phát-xít quá...

Nghiêm sa sẩm nét mặt, nhếch mép, cái lối cười ngạo mạn, khinh thị kẻ đối diện như của Cảnh. An dòm thẳng mắt Nghiêm khiêu khích, đối với Cảnh hay Thạch, An có thể nhân nhượng và mang mặc cảm tội lỗi; chúng nó hơn mình, chúng nó thật như thế, những đứa con mà chiến tranh nhổ bật mất rễ giai cấp, chúng không thuộc vào đâu cả, còn Nghiêm... Một đứa con trai chừng bốn năm tuổi chạy vào phòng gọi: Bố, bố, bố vẽ cho con cái đồng hồ; Nghiêm cầm bút mực vẽ trên cổ tay bụ bẫm của đứa con xong, bảo: Con ra ngoài chơi. Thằng bé không ra khỏi phòng, nó đến ngồi trên chiếc đi-văng gần bên cửa ra, dựa lưng vào tường và giơ tay lên ngắm nghía một mình. Cạnh tủ sách là chiếc bàn viết, lót mặt kính dưới có những bức ảnh. Nghiêm cầm chiếc điếu cày giấu dưới gầm bàn, vừa nhét thuốc vào nõ vừa nói:

— Anh chỉ có thể đứng trên lập trường dân tộc, anh mới có thể vận động được một cuộc cách mạng khác với cách mạng vô sản. Cách mạng không phải chỉ là thúc đẩy sự phân hóa xã hội tới tột độ để loại trừ, cách mạng còn phải là cái hành động intégrer được cái quá khứ lịch sử của một dân tộc vào trong một xã hội mới...

Nghiêm châm lửa hút thuốc nổ ròn tan, thở khói tuôn mù ra lỗ mũi, dựa đầu vào lưng ghế lim dim một lúc. Hơi thuốc bay tan, Nghiêm ngồi thẳng lên, mắt vẫn còn đỏ lờ:

— Chỉ có một cuộc cách mạng dân tộc thật sự mới thu nhập và hóa giải được những mâu thuẫn của xã hội hiện tại. Dựa vào giai cấp, người ta chặt đứt quá khứ và lọt vào trong cái vòng đấu tranh bất tận, làm cách nào trong cái xã hội tân tiến như ngày nay mà người ta có thể thủ tiêu được hiện tượng giai cấp trong guồng máy kinh tế. Anh có thấy thế không đã nào? Cách mạng vô sản ở Nga non nửa thế kỷ nay hỏi làm được đến đâu. Chỉ còn cách là thu nhập điều hòa các giai cấp trong đơn vị lớn hơn là dân tộc thôi. Nhất là ở Việt-nam mình, cái tinh thần nông dân cố hữu, cái giai cấp chính yếu đó, có đòi hỏi gì chính là đòi hỏi được thu nhập vào trong một xã hội mới...

An mỉm cười hoài nghi:

— Tôi chưa hiểu rõ quan niệm cách mạng của các anh như thế nào. Cách mạng để intégrer quá khứ vào tương lai? Tôi chỉ nghĩ rằng cái quan niệm dân tộc cách mạng bị dépassé mất rồi. Cách mạng và truyền thống dân tộc, ça sonne faux.

Nghiêm không cười nữa, hắn trừng mắt:

— Tôi không hiểu các anh muốn gì, tìm kiếm cái gì. Các anh có chấp nhận Cộng-sản không đã nào? Nếu không thì các anh phải đứng vào hàng ngũ nào chứ. Cái gì các anh cũng phủ nhận cả, rồi các anh đi đến đâu. Các anh chịu ảnh hưởng Tây nặng quá. Phải trở về nguồn, khai quật cái tinh thần dân tộc tiềm tàng đã giữ được đất nước này mấy ngàn năm không tiêu diệt... Các anh không nhận định được những giá trị của dân tộc vì các anh vong bản.

An bật cười thành tiếng, non, suis pas déraciné, suis déclassé, oui, déclassé.

— Anh muốn chúng tôi phải hành động chứ gì? Đồng ý. Nhưng phải thành thật mà nói các đảng phái quốc gia ngày nay có đảng nào tổ chức ra hồn, có đường lối hoạt động thu hút được chúng tôi đâu. Các anh vẫn còn giữ cái lý tưởng lạc hậu cũ kỹ như cái hồi mấy chục năm trước chống nhau với Tây chỉ cần vận động cái tinh thần quốc gia dân tộc là đủ. Mục tiêu của các anh đã bị Cộng-sản đoạt mất rồi, hiện tại là chính các anh đang phải tựa vào Pháp để chống Cộng, các anh không thấy cái lý thuyết cách mạng dân tộc của các anh mâu thuẫn khi vào thực tế sao. Các anh sẽ không khi nào lôi cuốn được thanh niên chúng tôi nếu các anh cứ còn khư khư ôm giữ cái vang bóng một thời của các anh. Ngày nay cuộc tranh đấu đã khác không phải như thời xưa, xã hội này đã phân hóa không còn đồng nhất như thời trước nữa... Chúng tôi muốn hoạt động lắm chứ nhưng bắt chúng tôi phải chấp nhận những quan niệm cựu hữu phản động chúng tôi làm sao nhận nổi. Các anh không nhận thức được rằng bọn thanh niên ngày nay hầu hết đều khuynh tả, nếu các anh không thu hút dẫn dắt nổi...

Nghiêm không nhịn nổi nữa, hắn cắt ngang:

— Các anh chỉ giỏi lý luận nên không làm được việc gì cả. Các anh chỉ biện luận để che đậy sự hèn nhát không dám hành động thực tế. Có phải các anh cho các anh là khuynh tả để lúc có thể đứng với Cộng-sản hay không? Anh chỉ nhìn thấy người quốc gia qua hình ảnh của ông bố anh...

An nghẹt cứng họng, hai bàn tay nắm chặt vào thành ghế thấy mồ hôi và nhớp nháp, bật cười thành tiếng ngắn vô nghĩa. Je suis contre mon père, complexe d’Oedipe chăng, mặc cảm có trước hay sau Freud... nhưng sự xúc phạm kia vẫn là sự xúc phạm đến chính tôi, tôi đau, tôi chống với chính tôi thì đúng hơn... vẫn là một lối ràng buộc với giai cấp như Cảnh nói chăng. Đột ngột từ dưới phố bốc lên tiếng hỗn độn vô cớ, như một đám đông kéo qua, phút sau dịu đi tiếng động trở lại giọng miên man cố hữu như một nỗi im lặng loang rộng. Hôm nay là chủ nhật, mình ngồi đây làm gì? Nói mấy câu chuyện viển vông xa vời cho yên dạ, bỏ quên sinh thú. Nghiêm cầm mấy tập tài liệu An vừa trả, đi vào gian buồng ngay đầu cầu thang lên trò chuyện với vợ. Trên trang nhất tờ nhật báo trải trên bàn, hàng tít tám cột về trận đánh mở mùa chiến dịch Thu-Đông tại đồng bằng Bắc-Việt, tin trận bão từ Nhật bản thổi tới trong mấy ngày qua. An thèm bỏ xuống phố, đi lẫn vào trong đám đông vô tư và quên mình quên tất cả mọi ràng buộc, nơi chốn ghi dấu hình dạng mình. Nghiêm trở ra, mang theo một tập tài liệu khác:

— Anh đọc thử cái này xem sao?

An ngạc nhiên, đó là một tập thơ giọng cổ có hào khí của tráng sĩ. Nghiêm lại bắt đầu thuyết say sưa về người lãnh tụ bí mật mà may mắn một thời hắn được sống gần ông trong sáu tháng. Ông là người có bộ óc thông minh bách khoa, thị kiến mạnh mẽ sâu xa, nhìn trước mọi sự việc cả mấy chục năm. Khi chiến tranh bùng nổ, ông bỏ đi mất tích, hứa sẽ xuất hiện khi thời cơ đến; khuyên anh em đồng chí ẩn náu nhẫn nhục, len lỏi khắp mọi tổ chức chờ đợi hiệu lệnh. Hiện không ai biết ông ở đâu nhưng tất cả các đồng chí đều tin ông còn sống và ngày ông trở về sẽ là ngày đại cách mạng dân tộc. Trong thời gian này, các đồng chí của ông chỉ lo nghiền ngẫm khai triển những tài liệu ông để lại: triết lý, lịch sử, cách mạng, văn hóa, dân tộc... củng cố hàng ngũ. “Giai đoạn này mình chỉ có thể sửa soạn cách mạng bằng một cuộc văn hóa vận động”. Hai tay chống trên đùi, Nghiêm nhìn qua đầu An như một giáo đồ chiêm ngưỡng và cộng thông với một bậc thánh vắng mặt. An chán nản tới không còn đủ sức phản đối cái luận điệu thần bí, ấu trĩ; có lẽ nào kẻ hành động phải là kẻ mê muội?

— Anh có thấy cái hồn dân tộc có thực không?

An bật cười sằng sặc, cười đến ràn rụa nước mắt. Dân tộc, cách mạng, tổ quốc, giai cấp... một mớ danh từ phát ngấy.

Một buổi chiều, giờ là sáng trời buồn bã, buổi chiều sương sa Luân-đôn, tên côn đồ giống như mối tình tôi đến gặp và nhìn tôi, mắt nhìn khiến tôi cúi đầu xấu hổ; un voyou qui ressemblait à mon amour... un voyou qui… Trời xỉn, phố rộng vắng, đường ướt, bãi cỏ rộng xanh mướt, cây um tùm. Mùa thu đã thật già, tiếng bánh xe lăn trên mặt nhựa ướt và ổ líp quay những vòng ngược ròn rã, mái tóc cặp trễ sang một bên vai. Nga đang giận, mặt ngước thẳng im lìm trong không trung, Đồng khịt khịt mũi hít hương thơm của một vùng cây cối lớn gần đó, trong tâm trí âm vang mơ hồ một điệu hát du dương. Đồng thốt cười khinh khích, rung những hơi nhiệt trong lồng ngực, lái xe kề sát Nga nhưng Nga đạp nhanh vượt lên né tránh. Vườn hoa Canh-nông: cỏ xanh, những luống hoa vàng nhạt, tượng đá trắng và ghế đá xám; Kỳ đài của thành cũ rêu mốc và ẩm ướt.

Nga đạp xe theo mấy phố vòng quanh công viên, trời mưa lất phất. Đồng đỗ xe vào hè đường đứng dưới một gốc cây lớn, con đường chạy qua một nhà tu kín lạnh lẽo và sẽ dẫn vào làng Ngọc-hà. Nếu Nga đạp thẳng luôn, mình đuổi mệt, nhưng Nga vòng trở lại, tới đứng vào vòm cây của một tòa biệt thự hàng rào sắt nhọn cao, phủi bụi mưa bám trên áo, lấy khăn tay chùi đầu tóc. Đồng dắt xe đi lại chỗ Nga, tủm tỉm cười trêu cợt; Nga dơm dớm nước mắt, ngoảnh mặt đi. “Bây giờ em đưa anh đi chứ?” Nga làm lơ, đột nhiên Đồng nghĩ đến những trái nhót đỏ để chùi lên ngực Nga, bụi phấn trắng sẽ bám trên lông áo. Trời tạnh ngay, Đồng cầm mũ rồi phủi lưng áo và tóc cho Nga. “Em ghét anh”. “Anh xin lỗi, xin lỗi”. Nga ngoảnh mặt lại, nhìn thẳng vào mắt Đồng. Nga nhìn thấy gì ở trong? Thấy gì hả Nga? (Kẻ vô dụng hả? Tên ăn hại). Đồng cười cười, buồn quá hả, “Em định đi đâu bây giờ?” “Chúng mình đi ra ngoại ô chơi”.

Hai đứa đạp xe rẽ vào hàng Đẫy. Đồng chỉ trường huấn luyện cảnh sát: “Thuở bé anh học trường này, trường Pierre Pasquier”. Lớp học ở trên gác, mỗi lần tập phòng thủ thụ động phải chạy xuống cầu thang, sang đường bên sân đối diện chui vào các hầm chữ chi lộ thiên nhiều hôm ngập nước nhìn những khoảng trời hẹp thật xa. “Anh cất cái mũ nồi đi. Em trông nó làm sao ấy. Nhìn mái tóc anh trông có vẻ thi sĩ hơn”. Đồng nhét mũ vào trong ngực, gió thổi xòa tóc xuống trán sấp mồ hôi, trông có vẻ thi sĩ, thi sĩ à quoi bon des poètes en un temps de détresse? “Em còn muốn bắt anh làm gì nữa không?” “Anh không được cười nữa”. “Quái gở”. Đồng cười rộ, lũ trẻ đang chạy nhởn trên đường tàu điện giữa phố hàng Bột, cười hùa theo và nhại giọng trêu ghẹo. “Tại sao thế?” “Em muốn thấy anh buồn”. Muốn thấy anh buồn làm sao được, muốn thấy phải vào trong đêm khuya trằn trọc, vào trong những cảm xúc bất thường, trong cơ thể bệnh hoạn, trong ý thức vùng vẫy, tiềm thức vi phân... “Quái gở”. Nếu em biết anh nghĩ gì về bè bạn, người yêu, nếu em biết những lúc anh xô đụng với hãi hùng của cô đơn vô tận... và anh đùa cợt châm biếm: “Không nên, không nên”. Tự dưng tôi ứa nước mắt dễ dàng, Ô chợ Dừa mập mờ đông đúc. Một đoàn convoi nhà binh Pháp rầm rầm đằng sau lưng và chuyến tàu điện chạy ào nhanh ngược chiều. Đồng và Nga phải dừng xe, chống chân đứng kẹt bên đường. Tàu điện chạy qua, gió ngược thốc như muốn cuốn hút theo thân thể rung chuyển vì chấn động. Đồng ngoảnh nhìn Nga, nhe răng cười, đoàn convoi qua hết: “Em bằng lòng nhé, anh đang khóc đây này”. Nga vuốt lại tóc bảo: “Anh điên vừa chứ. Bụi bay vào mắt anh thì có?” “Anh ghét em vì em thông minh quá, Nga ạ”.

Ngã tư Ô chợ Dừa lầy lội bẩn thỉu, những người nhà quê gồng gánh qua lại ngang đường. Đồng đề nghị: “Chúng mình rẽ về Cầu giấy đi”. Nga lắc đầu: “Anh xuống dưới này với em. Nga rẽ vào nhà thờ Nam-đồng, Đồng níu lấy cánh tay Nga cho hai chiếc xe cùng chạy chậm trên con đường lát gạch: “Vào đây làm gì em?” “Em có chút việc”. Đồng dựng xe vào đường rãnh xi-măng còn ngập lá ẩm ướt, lơ đãng quan sát khoảng sân trước nhà thờ. “Anh chờ em ngoài này nhé”. Đồng cầm bàn tay không của Nga, ngón mềm hơi giá lạnh, lưu luyến. Nga bước vào trong hành lang tĩnh mịch, dừng lại trước một cửa phòng, gõ cửa và quay nhìn ra ngoài mỉm cười với Đồng. Đồng ngước trông những khung kính dây xanh trên cao, nghe tỏa vọng trong hành lang tiếng Harmonium dẫn một hợp ca trong một vòm sân kín. Bản thánh ca chấm dứt, Nga đã biến mất, hồi chuông rung ngân báo hiệu lời giảng chậm rãi dội trên mặt đá và thủy tinh, Đồng nghe hoang mang buồn nản. Đồng đi trên lối xi-măng vòng vào sân trong, đất rộng, nhà từng dãy kiến trúc trang nghiêm tẻ lạnh. Một đám nhân công rãy cỏ sửa sân, những nhà thày áo đen ra vào lẩn lút các phòng. Đồng thọc hai tay túi quần, trời lúc này ẩm cũ như ngày đưa Thạch đi, bầu trời như một ngân vang của thời gian, không còn mẩu thuốc nào để đốt. Những lá thư Thạch gửi về qua trường Đại-học do An hoặc Cảnh mang xuống, vội vàng ngắn ngủi không chủ từ, kín bưng. Đã đến nơi yên ổn. Đi đóng đồn, chắc còn lâu mới về thăm Hà-nội được. Công việc hằng ngày mở đường, tuần tiễu canh đồn. Gửi lời thăm cả bọn. Lên phố mua dùm ít truyện trinh thám. Thân—Đồng rùng mình, thèm muốn Nga đột ngột, muốn ôm Nga trong tay, muốn hôn Nga thật lâu. Anh sẽ hối hận... chỉ riêng anh... anh là người yêu của em, anh không tin sao? Anh tin, anh tin Phương... Chiều mùa đông tối sớm, các cửa buồng đóng kín, Đồng ngồi trước bàn học của Phương không dám bật điện cũng không dám mở cửa ra ngoài. Phương nằm dài rũ rượi trên giường, một vết đen trải như sự xấu hổ, khóc ấm ức. Đồng đã kịp ngồi thoát dậy, vuột khỏi tay Phương khi thình lình Đồng nhận ra Phương đã trút bỏ quần áo trên người nàng lúc nào. Anh hiểu em... nhưng tại sao? Ra khỏi cổng nhà Phương, Đồng đứng trong trời chiều xám ngắt không bóng người, nhìn khu Đấu-xảo lầm lì quạnh hiu, khu vực quân sự Pháp với những chiếc xe xếp hàng, những ngựa sắt gai, người lính gác xứ Maroc... Thành phố năm ấy còn vắng vẻ hoang tàn, tại sao? Rồi Phương bay mất, Đồng trở lại sân trước, sợ Nga cũng đã bỏ đi mất. Đồng gặp Nga trong hành lang âm u, giữ vai Nga hôn vội lên môi nàng, Nga trợn mắt ngạc nhiên. “Em đẹp như Đức Mẹ vậy”. “Suỵt, bậy, hỗn nào”. Đồng tính kéo Nga vào ngực, không rời nữa, Nga xô Đồng ra bảo: “Chúng mình đi thôi”.

Đồng củi mở khóa xe hỏi: “Có việc gì đấy em?” Nga nâng xe lên khỏi rãnh đáp: “Việc riêng của em”. Gia đình An không phải là công giáo, có lẽ Nga chịu ảnh hưởng của trường học. Cũng chẳng có gì đáng thắc mắc, mình không có thể sống cuộc đời của người khác, dù là người yêu chăng nữa, người ta kề cận và người ta cô đơn. Đồng vịn vào tay Nga đạp xe ngược dốc cho đỡ mệt, con đường trở vào thành phố thấy ngắn hơn. Tình yêu này chỉ có những phút giây như hiện tại, khi buổi sáng lả dần, ánh sáng vẫn chẳng nhoi ra khỏi vùng ngây ngất của mây, lá lăn chạy bên vệ đường và rung vang trên các ngọn cây cao: những phút giây chia lìa, không nối tiếp, soáy vào châu thân niềm hân hoan vô lý, như một điệu hát đựng trong trí nhớ mỗi lần vang vọng mở ra một thế giời mịt mù. “Em theo đạo hả?” Tình yêu chỉ để lại những giây phút mình trơ trọi với mình. Nga liếc nhìn và cười lặng lẽ không đáp. Đồng dắt tay đưa Nga vòng theo vườn hoa con Cóc vào Bách-thảo. Trong vườn vang xa tiếng cười của mấy cô gái quê tập xe đạp. Hàng bánh tôm bầy bàn trên cỏ, mỡ sôi trong chảo, tiếng kéo cắt ròn tan; chú lính Bảo-Chính vừa ăn vừa trêu mấy cô gái tập xe lảo đảo chạy ngang, bốn năm anh học trò liệng xe ngả nghiêng ăn uống nhồm nhoàm bàn chuyện thi cử. Đồng ghé xe mua mấy điếu thuốc lá rồi đưa Nga đến ngồi trên chiếc ghế đá khuất sau lưng một tòa nhà cũ không người ở cạnh một hồ nước. Đồng rút mũ nồi lót chỗ ngồi cho Nga, đánh diêm hút thuốc, hơi thuốc đầu tiên thân mật, ấm áp. Một cơn gió thổi bắn tàn lửa, Đồng ho sặc sụa, Nga đặt bàn tay chặn lên ngực vuốt ve. Đồng ngửa cổ tựa vào ghế đá lạnh, liệng nửa điếu thuốc còn lại xuống cỏ. Khói mỏng uốn mình bốc lên trong đám cỏ rối như một vệt khói trong rừng xa, nếu mình là một con kiến đang bò dưới đất kia. “Anh An của em thế nào? Lâu anh cũng không gặp”. “Cậu em vận động xin cho anh ấy được miễn dịch”. “Thế hả? Anh An có biết em yêu anh không?” “Không”. “Anh ấy có biết em đi đạo không?” “Không. Nhà em không ai biết. Nhà em không ai biết đến ai hết. Mỗi người lo một việc. Cậu mợ em chỉ lo chạy chọt vận động để làm bộ trưởng. Có lẽ kỳ này cậu em ra đấy. Còn anh An thì suốt ngày lang thang ở ngoài đường. Mấy ngày hôm nay, cậu mợ em vào Sài-gòn, ông ấy không thèm đặt chân về nhà nữa. Em cũng chẳng hiểu ông ấy muốn gì. Nhất định không chịu đi Pháp mà ở lại đây anh ấy cũng chẳng làm cái gì. Em chán cảnh gia đình em quá, mà em không biết phải làm thế nào...” “Thì em lo cầu nguyện cho họ, em lo phần linh hồn cho gia đình em, phải thế không?” Đồng cười hực lên, Nga có vẻ giận: “Anh không bao giờ nói chuyện được đứng đắn hay sao?” “Có chứ, có chứ. Anh vẫn nói chuyện đứng đắn”. Đồng ngồi thẳng lên choàng lấy vai Nga, giữ im. Nga nhìn lên núi Nùng, mặt nghiêng chếch, làn môi rung động như gặp một cơn lạnh. “Anh Đồng nhỉ? Anh có biết tại sao em yêu anh không?” “Vì sao? Anh chỉ biết anh phải yêu em, không thể không yêu được”. Đồng mỉm cười, vuốt lại mái tóc của mình. Dưới đường thấp quanh hồ nhỏ, hai anh học trò đang cúi gập mình thi xe đạp giữa tiếng reo hò cổ võ của các bạn. “Có phải hồi xưa anh yêu cô Phương không nào? Đừng chối, em biết. Bây giờ cô ấy ở bên Pháp, em có địa chỉ, anh muốn xin hôm nào em ghi cho. Em có một đứa bạn thân quen với cô ấy, nó biết hết chuyện của anh. Em không ghen đâu mà anh sợ. Anh có biết em yêu anh từ bao giờ không?” Đồng chỉ biết dương mắt nghe. “Hôm em gặp anh trong rạp Studio. Hôm ấy em đi với con bạn quen Phương ấy, cả rạp chỉ có ba người. Anh ngồi trên hạng bét và em ngồi hạng nhất. Anh có trông thấy em không? Có lẽ em vào lúc đèn tắt nên anh tưởng anh chỉ có một mình xem một phim. Anh khoái chí cười rũ rượi một mình trong khi phim thật cảm động. Con bạn em nó tức anh ghê, bảo anh điên. Nhưng em, em hiểu là anh cô độc, anh giống em và em yêu anh... Đâu anh cười một mình em nghe xem nào”. Đồng cười hinh hích vài tiếng nhưng sau đó tiếng cười chết đi một cách lặng lẽ. “Anh đâu có biết. Em xin lỗi cô bạn em hộ anh”. Nga cười theo, rung động cả hai vai, ngả đầu vào cổ Đồng, Đồng đưa ngón tay trỏ vẽ quanh viền môi Nga: “Em thông minh rồi em sẽ khổ”. Nga thì thầm: “Em chỉ muốn anh hiểu em. Em cũng vậy. Em sống trong gia đình thấy mình lạc lõng. Em thấy em phải có cái gì để tin tưởng mới sống được. Em thấy hình như anh không cần em bằng em cần anh. Nhiều lúc em muốn bỏ đi tu quên hết… nhưng em thấy còn yêu anh”. Đồng nghiêng đầu, nghe hơi thở đều đặn của Nga như hơi gió thổi trên đồng xa, rút thuốc châm hút; khói thuốc bay vờn trên mặt Nga, khiến Nga phải nhắm mắt, như một tấm màn sương mỏng. Đồng không tìm ra chuyện gì để nói, buổi sáng đứng im như sẽ còn mãi. “Đừng đi tu, dại lắm”. Nga lắc đầu, cười khẽ: “Nhưng em biết chắc rằng chỉ có Thượng đế là không dời đổi, là có thể tin hoàn toàn được. Còn anh em nghĩ rằng anh không cần em. Em là thừa…” Đồng beo má Nga: “Chưa chắc...” “Lúc nãy là em vào thăm cha đỡ đầu của em. Có lẽ tuần sau em sẽ rửa tội”. “Buồn quá hả? Cũng chẳng sao, vừa yêu Chúa vừa yêu anh cũng chẳng sao”. Đồng hôn phớt lên mắt Nga, rồi bỗng nghe mình mệt lả, Nga hé mắt. Đồng quay mặt đi, trong tầm mắt vườn Bách thảo chỉ còn một màu xanh lúc thẫm lúc nhạt, không một bóng người.

“Thôi về chứ em”. Đồng đỡ Nga đứng lên, nhặt cái mũ nồi phủi sạch, nắn lại hình và chụp lên đầu. Nga nhăn mặt ra dấu bảo cất đi, Đồng lắc đầu: “Không sao, không sao”. Đồng dắt xe đạp, đi bộ đưa Nga ra tới cửa vườn. “Một bữa nào mình phải đi xem ở Studio hả Nga”. Cuộc tình chưa lâu đã muốn thành một kỷ niệm, Nga gật đầu: “Bữa nào?” Đồng đứng ngây nhìn Nga đạp xe một mình vào con đường Cửa Bắc, cây rậm tối. Buổi sáng cũng chưa hết.

Cánh cổng sắt kêu rít khô lạnh mở vào một sân gạch vuông trước một căn buồng thấp bé tối tăm chỉ có một cửa sổ nhỏ với chấn song gỗ, ở đó hiện một khuôn mặt thanh niên thiếu máu đang ngồi đọc sách ngửng lên vì tiếng động, cặp mắt dò hỏi tra xét lạnh lùng; bên trái căn buồng tòa nhà chính hai tầng ở đó im lặng bất thường, bên phải là cầu tiểu chung ngăn cách sân bởi một bức tường phụ thấp và cánh cửa gỗ. Cái kẹt ngách giữa tòa nhà chính và căn buồng thiếu ánh sáng làm lối đi vòng vào sau, cạnh tường dựng hai ba chiếc xe đạp và trong góc tối nhất, chỗ phình rộng, đặt một cái trạn bát. Bước hai bực thềm lên hành lang sáng chạy song song với cái sân dài hẹp méo mó dưới thấp tới cầu thang chỉ lộ mươi bực trước khi rẽ ngoặt, tiếng kèn hát đột ngột vang lên một khúc tango cổ điển.