“Rốt cuộc chúng ta tạo ra Hình thức, hay Hình thức tạo ra chúng ta?”

Witold Gombrowicz, một trong những nhà văn độc đáo nhất của Ba Lan thế kỷ XX, đã đẩy câu hỏi ấy đến tận cùng trong Ferdydurke - cuốn tiểu thuyết kỳ lạ, khiêu khích và khó xếp loại bậc nhất của văn chương hiện đại.

Câu chuyện bắt đầu bằng một tình thế phi lý: một người đàn ông ba mươi tuổi bị kéo trở lại trường học, bị đặt lại vào vị trí của một thiếu niên và buộc phải sống dưới những quy tắc của thế giới tưởng đã bỏ lại từ lâu. Không phải giấc mơ siêu thực hay ẩn dụ hiền lành về tuổi trẻ đã mất, sự trở về cưỡng bức trong Ferdydurke đặt lại toàn bộ câu hỏi về sự trưởng thành và thiếu trưởng thành, về giáo dục và văn hóa, về những hình thức mà ta tạo ra để sống cùng nhau.

Với Gombrowicz, con người không bao giờ đơn giản xuất hiện như “chính mình”. Ta xuất hiện trong những vai trò, cử chỉ, ngôn ngữ, những hình ảnh mà ta tạo ra cho người khác và người khác tạo ra cho ta. Nhà văn, học sinh, người con, người trí thức, người trưởng thành: mỗi hình thức vừa cho phép ta hiện diện trong thế giới, vừa có thể trở thành một lực cầm tù và bóp méo.

Bruno Schulz - người bạn thân thiết của Gombrowicz và cũng là một trong những người đầu tiên nhận ra tầm vóc của Ferdydurke - đã nhìn thấy ở cuốn sách không chỉ một hình thức văn chương mới, mà một sự mở ra của cả một địa hạt tinh thần trước đó gần như chưa từng được gọi tên. Điều Gombrowicz đưa lên văn chương, theo Schulz, chính là cái sống vẫn ngọ nguậy nằm bên dưới những dáng vẻ trưởng thành, trang trọng và hoàn chỉnh của con người: cái chưa thành hình, cái vụng về, thấp kém, đáng xấu hổ, nhưng phong phú, mãnh liệt và ngoan cố hơn mọi hình thức chỉn chu tìm cách trấn áp nó.

Ra đời trong lòng Ba Lan giữa hai cuộc thế chiến, nổi loạn chống lại những biểu hiện của sự thiếu trưởng thành trong đời sống tinh thần của nó, Ferdydurke lập tức trở thành một cơn địa chấn vừa mê hoặc vừa gây phẫn nộ, kéo theo những cuộc tranh luận dữ dội. Schulz, Witkacy và Gombrowicz vụt hiện ra như một bộ ba kỳ dị và kỳ diệu của văn chương Ba Lan - những người tiên phong đẩy sáng tác ra khỏi những khuôn mẫu cũ mòn, đồng thời làm lung lay những quan niệm tưởng chừng không thể xô đổ về nghệ thuật và văn hóa.

Để chào đón sự kiện Ferdydurke lần đầu tiên đến với độc giả Việt Nam qua bản dịch trực tiếp từ nguyên tác tiếng Ba Lan của dịch giả Trương Thu Hà, FORMApubli cùng Đại sứ quán Cộng hòa Ba Lan tại Việt Nam tổ chức tọa đàm:

FERDYDURKE: HÌNH THỨC VÀ SỰ THIẾU TRƯỞNG THÀNH TRONG VĂN CHƯƠNG BA LAN

Gần chín mươi năm sau lần xuất bản đầu tiên tại Warsaw năm 1937, nỗi bất an cùng niềm hứng khởi mà cuốn phản-tiểu-thuyết ấy tạo ra vẫn chưa hề cũ. Ta vẫn sống giữa những đòi hỏi phải trở nên “đúng tuổi”, “đúng vai”, đúng với hình ảnh mà gia đình, nhà trường, nghề nghiệp hay xã hội dành sẵn cho mình. Câu hỏi mà Gombrowicz đặt ra vẫn là lá cờ tiên phong cho cuộc chiến đấu của tinh thần muốn nhận rõ bản mặt mình: “Rốt cuộc chúng ta tạo ra Hình thức, hay Hình thức tạo ra chúng ta?”

Thời gian: 14:00 - 15:45, thứ Sáu, ngày 18.9.2026

Địa điểm: Thư viện Quốc gia Việt Nam

Sự kiện mở cửa miễn phí. Độc giả có thể đăng ký tham dự và đặt câu hỏi tại link sau: https://bom.so/BIghCW

Thông tin và link mua sách Ferdydurke trên website của FORMApubli: https://vitanova.vn/ferdydurke/

Về Gombrowicz: https://vitanova.vn/hinh-thuc/gombrowicz/